XALQARO ILMIY JURNALI

ISSN 2992-9229‌‌

_____________________________

ISSN

ISSN 2992-9229‌


XALQARO ILMIY JURNALI


“TURKOLOGICAL RESEARCH” INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL

ULUSLARARASI “TÜRKOLOJİ ARAŞTIRMALARI” DERGİSİ МЕЖДУНАРОДНЫЙ НАУЧНЫЙ ЖУРНАЛ “ТЮРКОЛОГИЧЕСКИЕ

ИССЛЕДОВАНИЯ”




Xalqaro ilmiy jurnal SamDU Kengashining majlisida muhokama qilinib, nashrga tavsiya etilgan (2023-yil 25-aprel, 11-sonli qarori)

▇▇▇▇▇://▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇.▇▇▇▇▇.▇▇


4

SAMARQAND – 2023


“TURKOLOGIK TADQIQOTLAR”‌

XALQARO ILMIY JURNALI

INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL “TURKOLOGICAL RESEARCH” ULUSLARARASI “TÜRKOLOJİ ARAŞTIRMALARI” BİLİMSEL DERGİSİ МЕЖДУНАРОДНЫЙ НАУЧНЫЙ ЖУРНАЛ “ТЮРКОЛОГИЧЕСКИЕ

ИССЛЕДОВАНИЯ”

Bosh muharrir:

Bosh muharrir o‘rinbosari:

▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇▇

f.f.d., professor (O‘zbekiston)

▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇▇

f.f.n., dotsent (O‘zbekiston)

▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇:

▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇ – t.f.d., professor, Sh.▇▇▇▇▇▇▇▇ nomidagi Samarqand davlat universiteti rektori (O‘zbekiston);

▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇ – f-m.f.d., professor, ▇▇.▇▇▇▇▇▇▇▇ nomidagi Samarqand davlat universiteti ilmiy ishlar va innovatsiyalar boʻyicha prorektori (O‘zbekiston);

▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇ – t.f.d., professor, Sh.▇▇▇▇▇▇▇▇ nomidagi Samarqand davlat universiteti xalqaro hamkorlik boʻyicha prorektori (O‘zbekiston);

▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇ – f.f.d., professor

(▇‘▇▇▇▇▇▇▇▇▇);

▇▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇ – f.f.d., professor

(O‘zbekiston);

▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇ – f.f.d., professor

(O‘zbekiston);

▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇ – f.f.d., professor

(O‘zbekiston);

▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇ – f.f.d., professor

(▇‘▇▇▇▇▇▇▇▇▇);

▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇ – f.f.d., professor

(O‘zbekiston);

▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇ – f.f.d., dotsent

(O‘zbekiston);

▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇ – f.f.d., professor

(O‘zbekiston);

▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇▇ – f.f.n., professor

(O‘zbekiston);

▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇ – t.f.n., dotsent

(O‘zbekiston);

Aftondil ERKINOV – f.f.d., professor

(O‘zbekiston);

▇▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇ – f.f.d., professor

(O‘zbekiston);

▇▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇ – f.f.d., professor

(▇‘▇▇▇▇▇▇▇▇▇);

▇▇▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇▇ – f.f.d., professor (O‘zbekiston);

Ma’rufjon YOʻLDOSHEV – f.f.d., professor

(O‘zbekiston);

Jabbor ESHONQUL – f.f.d., professor

(O‘zbekiston);

▇▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇▇ – f.f.d., professor

(O‘zbekiston);

▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇ – dotsent (O‘zbekiston); ▇▇▇ ▇▇▇▇ – f.f.d., professor (Turkiya); ▇▇▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇ – f.f.d., professor (Turkiya); ▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇ – f.f.d., professor (Turkiya);

▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇ – f.f.d., professor (Turkiya); Temur KOJAOʻGʻLI – f.f.d., professor (AQSH); ▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇ – f.f.d., professor (Turkiya); ▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇ – f.f.d., professor (Turkiya); ▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇ – f.f.d., professor (Ozarbayjon).


Mas’ul muharrir: PhD ▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇

(O‘zbekiston)

Texnik xodim: ▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇

(O‘zbekiston)

“TURKOLOGIK TADQIQOTLAR”

XALQARO ILMIY JURNALI

INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL OF “TURKOLOGICAL RESEARCH” ULUSLARARASI “TÜRKOLOJİ ARAŞTIRMALARI” BİLİMSEL DERGİSİ МЕЖДУНАРОДНЫЙ НАУЧНЫЙ ЖУРНАЛ “ТЮРКОЛОГИЧЕСКИЕ

ИССЛЕДОВАНИЯ”

Главный редактор:

Заместитель главного редактора:

▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇▇

▇.ф.н., профессор (Узбекистан)

▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇▇

▇.ф.н., доцент (Узбекистан)

РЕДАКЦИОННАЯ КОЛЛЕГИЯ:

▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇ – д.т.н., профессор, ректор Самаркандского государственного университета имени Ш.Рашидова (Узбекистан);

▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇▇ – д.ф-м.н., профессор, проректор по научной работе и инновациям Самаркандского государственного университета имени ▇.Рашидова (Узбекистан);

▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇ – д.т.н., профессор, проректор по международному сотрудничеству Самаркандского государственного университета имени Ш.Рашидова (Узбекистан);

▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇ – д.ф.н., профессор (Узбекистан);

▇▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇ – ▇.ф.н., профессор (Узбекистан);

▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇ – ▇.ф.н., профессор (Узбекистан);

▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇ – д.ф.н., профессор (Узбекистан);

Муродкасым АБДИЕВ – д.ф.н., профессор (Узбекистан);

▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇ – ▇.ф.н., профессор (Узбекистан);

▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇ – д.ф.н., дотцент (Узбекистан);

▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇ – д.ф.н., профессор (Узбекистан);

▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇ – ▇.ф.н., профессор (Узбекистан);

▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇ – ▇.и.н., доцент (Узбекистан);

▇▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇ – д.ф.н., профессор (Узбекистан);

▇▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇ – ▇.ф.н., профессор (Узбекистан);

▇▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇ – д.ф.н., профессор (Узбекистан);

▇▇▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇ – д.ф.н., профессор (Узбекистан);

▇▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇ – ▇.ф.н., профессор (Узбекистан);

▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇ – д.ф.н., профессор (Узбекистан);

▇▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇▇ – д.ф.н., профессор (Узбекистан);

▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇ – доцент (Узбекистан);

▇▇▇ ▇▇▇▇ – д.ф.н., профессор (Турция); ▇▇▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇ – д.ф.н., профессор (Турция);

▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇ – д.ф.н., профессор (Турция); ▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇ – д.ф.н., профессор (Турция);

▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇▇ – д.ф.н., профессор (США);

▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇ – д.ф.н., профессор (Турция); ▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇ – д.ф.н., профессор (Турция); Алмаз УЛЬВИ – д.ф.н., профессор (Азербайджан).


Ответственный редактор: PhD ▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇ (Узбекистан)

Технический персонал: ▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇ (Узбекистан)

“TURKOLOGIK TADQIQOTLAR”

XALQARO ILMIY JURNALI

INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL OF “TURKOLOGICAL RESEARCH”

ULUSLARARASI “TÜRKOLOJİ ARAŞTIRMALARI” BİLİMSEL DERGİSİ МЕЖДУНАРОДНЫЙ НАУЧНЫЙ ЖУРНАЛ “ТЮРКОЛОГИЧЕСКИЕ

ИССЛЕДОВАНИЯ”

Chief Editor:

Deputy Chief Editor:

▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇▇

Doc. of philol. scien., Professor (Uzbekistan)

▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇▇

▇▇▇▇▇. of philol. scien., Associate Professor (Uzbekistan)

EDITORIAL TEAM:

▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇ – Doc. of technic. scien., Professor, ▇▇▇▇▇▇ of Samarkand State University named after Sh.▇▇▇▇▇▇▇▇ (Uzbekistan); ▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇ – Doc. of physic. and mathematic. scien., Professor, Vice-▇▇▇▇▇▇ for Research and Innovation, Samarkand State University named after Sh.▇▇▇▇▇▇▇▇ (Uzbekistan);

▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇ – Doc. of technic. scien., Professor, Vice-▇▇▇▇▇▇ for International Cooperation of Samarkand State University named after Sh.▇▇▇▇▇▇▇▇ (Uzbekistan);

▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇ – Doc. of philol. scien., Professor (Uzbekistan);

▇▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇ – Doc. of philol. scien., Professor (Uzbekistan);

▇▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇ – Doc. of philol. scien., Professor (Uzbekistan);

▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇ – Doc. of philol. scien., Professor (Uzbekistan);

Murodkasim ABDIEV – Doc. of philol. scien., Professor (Uzbekistan);

▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇ – Doc. of philol. scien., Professor (Uzbekistan);

▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇ – Doc. of philol. scien., Associate Professor (Uzbekistan);

Azamat PARDAEV – Doc. of philol. scien., Professor (Uzbekistan);

▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇▇ – ▇▇▇▇▇. of philol. scien., Professor (Uzbekistan);

▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇ – ▇▇▇▇▇. of hist. scien., Associate Professor (Uzbekistan);

Aftondil ERKINOV – Doc. of philol. scien., Professor (Uzbekistan);

▇▇▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇▇ – Doc. of philol. scien., Professor (Uzbekistan);

▇▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇ – Doc. of philol. scien., Professor (Uzbekistan);

▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇ – Doc. of philol. scien., Professor (Uzbekistan);

▇▇▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇▇ – Doc. of philol. scien., Professor (Uzbekistan);

▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇ – Doc. of philol. scien., Professor (Uzbekistan);

▇▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇▇ – Doc. of philol. scien., Professor (Uzbekistan);

▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇ – Associate Professor (Uzbekistan); ▇▇▇ ▇▇▇▇ – Doc. of philol. scien., Professor (Türkiye); ▇▇▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇ – Doc. of philol. scien., Professor (Türkiye);

Funda TOPRAK – Doc. of philol. scien., Professor

(Türkiye);

▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇ – Doc. of philol. scien., Professor

(Türkiye);

Temur KOJAOGLU – Doc. of philol. scien., Professor (USA);

▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇ – Doc. of philol. scien., Professor

(Türkiye);

▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇ – Doc. of philol. scien., Professor

(Türkiye);

▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇ – Doc. of philol. ▇▇▇▇▇., Professor (▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇).

Managing editor: PhD ▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇ (Uzbekistan)

Technical staff: ▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇

(Uzbekistan)

“TURKOLOGIK TADQIQOTLAR”

XALQARO ILMIY JURNALI

INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL OF “TURKOLOGICAL RESEARCH”

ULUSLARARASI “TÜRKOLOJİ ARAŞTIRMALARI” BİLİMSEL DERGİSİ МЕЖДУНАРОДНЫЙ НАУЧНЫЙ ЖУРНАЛ “ТЮРКОЛОГИЧЕСКИЕ

ИССЛЕДОВАНИЯ”

Baş Editör:

Baş Editör Yardımcısı:

▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇▇

Filoloji bilimleri doktoru, Prof. Dr. (Özbekistan)

▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇▇

Filoloji bilimleri adayı, Doç. Dr. (Özbekistan)

EDITORIAL TEAM:

▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇ – Teknik bilimler doktoru, Prof. Dr., Ş.▇▇▇▇▇▇▇ adına Semerkand Devlet Üniversitesi Rektörü (Özbekistan); ▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇▇ – Fizik ve matematik bilimleri doktoru, Prof. Dr., Ş.▇▇▇▇▇▇▇ adına Semerkand Devlet Üniversitesi Araştırma ve İnovasyondan Sorumlu Rektör Yardımcısı (Özbekistan);

▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇ – Teknik bilimler doktoru, Prof. Dr., Ş.▇▇▇▇▇▇▇ adına Semerkand Devlet Üniversitesi Uluslararası İşbirliğinden Sorumlu Rektör Yardımcısı (Özbekistan);

Muslihiddin MUHİDDİNOV – Filoloji bilimleri doktoru, Prof. Dr. (Özbekistan); ▇▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇ – Filoloji bilimleri doktoru, Prof. Dr. (Özbekistan);

Şuhrat SİROJİDDİNOV – Filoloji bilimleri doktoru, Prof. Dr. (Özbekistan);

▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇ – Filoloji bilimleri doktoru, Prof. Dr. (Özbekistan);

▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇ – Filoloji bilimleri doktoru, Prof. Dr. (Özbekistan);

▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇ – Filoloji bilimleri doktoru, Prof. Dr. (Özbekistan);

▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇ – Filoloji bilimleri doktoru, Doç. Dr. (Özbekistan);

▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇ – Filoloji bilimleri doktoru, Prof. Dr. (Özbekistan);

▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇ – Filoloji bilimleri adayı,

Prof. Dr. (Özbekistan);

▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇ – Tarih bilimleri adayı, Doç. Dr. (Özbekistan);

Aftondil ERKİNOV – Filoloji bilimleri doktoru, Prof. Dr. (Özbekistan);

▇▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇ – Filoloji bilimleri doktoru, Prof. Dr. (Özbekistan);

▇▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇ – Filoloji bilimleri doktoru, Prof. Dr. (Özbekistan);

▇▇▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇▇ – Filoloji bilimleri doktoru, Prof. Dr. (Özbekistan);

▇▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇ – Filoloji bilimleri doktoru, Prof. Dr. (Özbekistan);

▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇ – Filoloji bilimleri doktoru, Prof. Dr. (Özbekistan);

▇▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇▇ – Filoloji bilimleri doktoru, Prof. Dr. (Özbekistan);

▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇ – Doç. Dr. (Özbekistan);

▇▇▇ ▇▇▇▇ – Filoloji bilimleri doktoru, Prof. Dr.

(Türkiye);

▇▇▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇ – Filoloji bilimleri doktoru, Prof. Dr. (Türkiye);

Funda TOPRAK – Filoloji bilimleri doktoru, Prof. Dr. (Türkiye);

▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇ – Filoloji bilimleri doktoru, Prof. Dr. (Türkiye);

▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇ – Filoloji bilimleri doktoru, Prof. Dr. (ABD);

▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇ – Filoloji bilimleri doktoru, Prof. Dr. (Türkiye);

Varis ÇAKAN – Filoloji bilimleri doktoru, Prof. Dr.

(Türkiye);

▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇ – Filoloji bilimleri doktoru, Prof. Dr. (Azerbaycan).


Sorumlu Editör: PhD ▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇

(Özbekistan)

Teknik Personel: ▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇ (Özbekistan)

МUNDARIJA | CONTENT | İÇERİK | СОДЕРЖАНИЕ



TILSHUNOSLIK

1. ▇▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇

ЭСКИ ЛУҒАТЛАРДАГИ ФОНЕТИК ИЗОҲЛАР ВА АЛИШЕР НАВОИЙ АСАРЛАРИДА ҚЎЛЛАНГАН СЎЗЛАРНИ ТЎҒРИ ЎҚИШ

МАСАЛАСИ................................................................................................................... 13

2. ▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇

QLOBALLAŞAN DÜNYADA ORTAQ TÜRK DİLİNİN AKTUAL

PROBLEMLƏRİ.............................................................................................................. 25

3. ▇▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇

TÜRKÇE KÖKENLİ YAZI DİLLERİNİN ORTAKLAŞMASI ÜZERİNE DÜŞÜNCELER................................................................................................................ 31

4. ▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇

ИЗ ИСТОРИИ ИЗУЧЕНИЯ ПОЛИПРЕДИКАТИВНЫХ СТРУКТУР ▇

ТЮРКСКИХ ЯЗЫКАХ.................................................................................................. 38

5. ▇▇▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇

“DISKURS” YOKI MATN TUSHUNCHASI HAQIDA……………………................ 50

ADABIYOTSHUNOSLIK

6. Dilorom SALOHIY

NAVOIY LIRIKASIDA QADIMIY TURKIY SHE’▇▇▇▇▇ AN’ANALARI

TAKOMILI…………………………………………………………………….............. 55

7. Məsmə ISMAYILOVA

AZƏRBAYCAN VƏ İNGİLİS FOLKLORUNDA OXŞAR CƏHƏTLƏR…................ 62

8. ▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇

▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇ BƏDII NƏSRINDƏ DÖVRÜN ICTIMAI-SIYASI

SƏCIYYƏSI…………………………………………………………………................. 68

9. Jumagul SUVONOVA

▇▇▇▇’IN-HADITH AND POETICS OF TRADITIONS OF THE XXI CENTURY IN

▇▇▇▇▇▇▇ NAVOI’S WORK………………………………........................................... 79

ADABIY ALOQALAR VA TARJIMASHUNOSLIK

10. Bülent ▇▇▇▇▇▇

▇▇▇▇▇ BASHIRIYNING “OʻZBEK ADABIYOTI” NOMLI ASARI: MAZMUN VA MUNOSABAT OʻRGANILISHI……………………………......................................... 85

TURK DUNYOSI GEOPOLITIKASI

11. ▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇▇

BÜYÜK İPEK YOLUNDAKİ KÜLTÜRLER ARASI İLİŞKİLERİN ARACI OLARAK İPEK VE BAHARAT..................................................................................... 98

TURKIY ▇▇▇▇▇▇ DIALEKTOLOGIYASI

12. ▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇

AZƏRBAYCAN DİLİ DİALEKT VƏ ŞİVƏLƏRİNDƏ İŞLƏNƏN ARXAİK LEKSİK VAHİDLƏRİN TÜRK DİLLƏRİNDƏ PARALELLƏRİ 108

13. ▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇

TURKIYSHUNOSLIKKA OID TADQIQOTLARDA DIALEKTAL

BIRLIKLARNING OʻRGANILISH MASALALARI……………………….................

TURKIY XALQLARNING IJTIMOIY-MADANIY ALOQALARI TARIXI

14. ▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇

ИККИ ЕТАКЧИ САҲОБА: ▇▇▇▇▇ ▇▇▇ ▇▇▇▇▇ ВА АБУ АЙЮБ АЛ- АНСОРИЙ ҲАМДА ИККИ МУҲИМ ШАҲАР: САМАРҚАНД ВА ИСТАНБУЛ....................................................................................................................

FOLKLORSHUNOSLIK

117


122

15. ▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇

OʻZBEK XALQ DOSTONLARI LEKSIKASINING TARIXIY ASOSLARI 136

16. ▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇

FOLKLOR NÜMUNƏLƏRİ ƏSASINDA LİRİK ƏSƏRLƏRİN İFADƏLİ OXUSUNUN TƏŞKİLİ 145

YUBILYARLARIMIZ

17. SO‘Z DURLARIN TERMOQDIR ISHI… 152

BIZNING NASHRLARIMIZ

18. TEMURIYLAR SIVILIZATSIYASIGA DOIR IZLANISHLAR… 154

19. ▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇‘ARIYNING “▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇‘ATI-T-TURK” ASARIDAGI OLAMNING LISONIY MANZARASI 155

20. O‘RXUN-YENISEY OBIDALARI MATNLARINI O‘QISH VA TRANSKRIPSIYA QILISH MUAMMOLARI 156

АZIZ MUSHTARIY!

Davlatimiz tomonidan olib borilayotgan ijtimoiy-ma’rifiy, ilm-u fanni rivojlantirishga qaratilgan siyosat, Turkiy Davlatlar Tashkilotining Samarqandda oʻtkazilgan sammitida koʻzda tutilgan oʻzaro aloqalarni jadallashtirish boʻyicha ishlab chiqilgan dastur va loyihalarni amalga oshirish hamda turkologiya sohasida olib borilayotgan ilmiy-tadqiqot ishlarini muvofiqlashtirish va yoritish maqsadida ▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇ nomidagi Samarqand davlat universitetida “Turkologik tadqiqotlar” xalqaro jurnali ta’sis etildi. Jurnal turkiy til va shevalar, Markaziy Osiyo turkiy xalqlari lisoniy va adabiy aloqalari tarixi, ijtimoiy-madaniy sohalarda amalga oshirilayotgan ilmiy- tadqiqot ishlarining natijalarini e’lon qilishga moʻljallangan. Jurnalda muharrir minbari, tadqiqotlar, ilmiy axborot, taqriz va e’tirof, ilmiy anjuman, yosh tadqiqotchi, xotira, yubilyarlarimiz kabi ruknlar mavjud. Oʻzbek, turk, rus, ingliz va barcha turkiy tillarda yozilgan maqolalar qabul qilinadi.

TAHRIRIYAT

DEAR READER!

В In order to implement programs and projects developed to accelerate the relationship envisaged at the summit of the Organization of Turkic States held in Samarkand, as well as to coordinate and highlight the research work carried out in the field of Turkic studies, the International Journal, Samarkand State University named after ▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇, “Turkological Studies” passed the state registration. The journal is intended to publish the results of scientific research in the field of Turkic languages and dialects, the history of linguistic and literary relations of the Turkic peoples of Central Asia, the socio-cultural field. There are such headings as a young researcher, memory and our anniversaries. Articles written in Uzbek, Turkish, Russian, English and all Turkic languages are accepted.

EDITORIAL BOARD


SEVGİLİ OKUYUCU!


Özbekistan Cumhuriyeti devletinin sosyal-eğitimsel ve bilimsel gelişme politikasının başarılı şekilde uygulanmasına yardımcı olmak amacıyla, Semerkant’ta düzenlenen Türk Devletleri Teşkilatının zirvesinde öngörülen karşılıklı ilişkilerin hızlandırılması i çin geliştirilen program ve projeleri uygulamak, bilimsel çalışmaları koordine etmek, Türkoloji alanında yürütülen araştırma çalışmaları Semerkant Devlet Üniversitesi, uluslararası “Türkoloji Araştırmaları” dergisini tescil etmiştir. Dergi, Türk dili ve lehçeleri, ▇▇▇▇ ▇▇▇▇ ▇▇▇▇ topluluklarının dil ve edebiyat ilişkileri tarihi, sosyo-kültürel alanlardaki bilimsel ve araştırma çalışmalarının sonuçlarını yayınlamayı amaçlamaktadır. Dergimizde editör kürsüsü, araştırma, bilim dünyasından, inceleme ve ▇▇▇▇▇▇, bilimsel konferans, genç araştırmacı, hatıra, yıldönümleri gibi sütunlar yer almaktadır. Özbekçe, Türkçe, Rusça, İngilizce ve tüm Türk lehçelerinde yazılmış makaleler kabul edilmektedir.

YAYIN KURULU


УВАЖАЕМЫЙ ЧИТАТЕЛЬ!


В целях реализации программ и проектов, разработанных для ускорения взаимоотношений, предусмотренных на состоявшемся в Самарканде саммите Организация Тюркских Государств, а также координации и освещения научно-исследовательской работы, проводимой в области тюркологии, Международный журнал, Самаркандского государственного университета имени ▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇, «Тюркологические исследования» прошел государственную регистрацию. Журнал предназначен для публикации результатов научно-исследовательских работ в области тюркских языков и диалектов, истории языковых и литературных связей тюркских народов Средней Азии, социокультурной области. В журнале есть такие рубрики, как подиум редактора, исследования, научная информация, рецензия и признание, научная конференция, молодой исследователь, память, юбилеи. Принимаются статьи, написанные на узбекском, турецком, русском, английском и всех тюркских языках.

РЕДАКЦИОННАЯ КОЛЛЕГИИ

QUTLOV XATI


O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2018-yil 24-iyuldagi “Samarqand davlat universiteti faoliyatini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi 571-son Qarori, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 8-oktabrdagi PF-5847-son Farmoni bilan tasdiqlangan O‘zbekiston Respublikasi oliy ta’lim tizimini 2030-уilgасhа rivojlantirish konsepsiyasi hamda O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 13-yanvardagi “Samarqand Davlat universiteti faoliyatini yanada takomillashtirishga doir qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi PQ-82-sonli Qarorida belgilangan vazifalar ijrosini bosqichma-bosqich ta’minlash hamda turkiy dunyoning bebaho merosini saqlab qolish, uni

chuqur o‘rganib, kelgusi avlodlarimizga bezavol yetkazish, “Turkiy sivilizatsiyaning ▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇: umumiy taraqqiyot va farovonlik sari” shiori ostida yangi yuksalish bosqichida amalga oshiriladigan ilmiy izlanishlarni xalqaro sahnada namoyish etish maqsadida ▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇ nomidagi Samarqand Davlat universiteti Turkologiya ilmiy-tadqiqot instituti qoshida “Turkologik tadqiqotlar” xalqaro jurnali ta’sis etildi.


Turkiy xalqlarning ijtimoiy-madaniy aloqalari tarixi, Turk dunyosi tadqiqotlari, turkiy ▇▇▇▇▇▇ dialektologiyasi, folklorshunoslik, qiyosiy tilshunoslik va adabiyotshunoshlik, adabiy aloqalar va tarjimashunoslik, turk dunyosi geopolitikasi sohasida olib borilayotgan ilmiy-tadqiqot ishlarining natijalarini yoritish maqsadida chop etilishi ko‘zda tutilgan ushbu ilmiy jurnalni Oliy Attestatsiya Komissiyasi, “Scopus” va boshqa xalqaro ilmiy bazalarning ro‘yxatiga kiritish rejalashtirilgan. Jurnalda O‘zbekiston, shuningdek, AQSH, Turkiya va Ozarbayjon davlatlari olimlaridan iborat tahririyat kengashi shakllantirilgan. Jurnaldagi maqola va materiallar oʻzbek, turk va boshqa turkiy tillarda hamda rus, ingliz tillarida, ▇▇▇▇▇ va elektron shaklda jamoatchilikka taqdim etiladi.


Ushbu jurnalning Turkiy dunyoda oʻzaro aloqalarni jadallashtirish boʻyicha ishlab chiqilgan “Turkiy dunyo nigohi – 2040” konsepsiyasi, “Turkiy davlatlar tashkilotining besh yillik strategiyasi”ni amalga oshirish, eng asosiysi – tarixi, tili va madaniyati mushtarak bo‘lgan qardosh xalqlar va davlatlar o‘rtasidagi ilmiy hamkorlikni yuksak pog‘onaga olib chiqishga, 170 millionga yaqin aholi yashaydigan ulkan mintaqani o‘z ichiga olgan Turkiy Davlatlar Tashkiloti nufuzini yanada mustahkamlashga hamda mamlakatimizning xalqaro miqyosdagi imijini yuksaltirishga munosib hissa qo‘shishiga ishonamiz. Prezidentimiz ▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇ 2022-yil 11-sentabrda Samarqandda bo‘lib o‘tgan Turkiy Davlatlar Tashkilotining ▇▇▇▇▇▇▇▇ Sammitida ta’kidlaganidek, “Bebaho ma’naviy xazinani barcha a’zo va kuzatuvchi davlatlar tillarida ham chop etsak, qardosh ellarimizni, avvalambor, yosh avlodlarimizni ▇‘▇▇▇▇ yaqinlashtirish uchun mustahkam zamin yaratgan bo‘lar ▇▇▇▇”. Bu yo‘lda jurnal xodimlari hamda mualliflariga, uning dunyoning turli qismlaridagi o‘quvchilariga omad tilaymiz!


Prof. ▇▇. ▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇,


O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi senatori, ▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇ nomidagi Samarqand Davlat universiteti rektori

KUTLAMA MESAJI


Özbekistan Cumhuriyeti Bakanlar Kurulu’nun 24 Temmuz 2018 tarihli “Semerkant Devlet Üniversitesi’nin faaliyetlerinin daha da iyileştirilmesine yönelik tedbirler hakkında”ki 571 sayılı, Özbekistan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı’nın 8 Ekim 2019 tarihli PF-5847 sayılı Kararıyla onaylanan Özbekistan Cumhuriyeti yüksek öğretim sisteminin 2030 yılına kadar geliştirilmesi konsepti, Özbekistan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı’nın 13 Ocak 2022 tarihli “Semerkant Devlet Üniversitesi’nin faaliyetlerini daha da geliştirmek için ek önlemler hakkında”ki PQ-82 sayılı Kararnamelerde belirtilen görevlerin adım adım uygulanması ve Türk dünyasının paha biçilmez mirasını korumak, incelemek ve

gelecek nesillere aktarmak, Semerkand Devlet Üniversitesi “Türk medeniyetinde yeni bir dönem: ortak kalkınma ve refaha doğru” sloganıyla gelişmenin yeni aşamasında yürütülen bilimsel araştırmaları uluslararası sahnede sergilemek amacıyla Semerkant Devlet Üniversitesi bünyesindeki Türkoloji Araştırma Enstitüsünün bilimsel yayını olarak uluslararası “Türkoloji Araştırmaları” dergisi kurulmuştur.


Türk Dünyasındaki sosyo-kültürel ilişkilerin tarihi, Türk Dünyası araştırmaları, Türk Lehçeleri diyalektolojisi, Türk Dünyasının jeopolitiği, Folklor çalışmaları, Karşılaştırmalı dilbilim ve edebiyat çalışmaları, Edebyat ilişkileri ve çeviri çalışmaları alanlarındaki bilimsel araştırmaların sonuçlarını öne çıkarmak amacıyla yayınlanmak üzere hazırlanmış bu derginin Özbekistan Yüksek Öğretim Kurulu, “Scopus” ve diğer uluslararası bilimsel veritabanları listesine dahil edilmesi planlanmaktadır. Derginin yayın kurulu Özbekistan, ABD, Türkiye ve Azerbaycanlı bilimadamlarından oluşmaktadır. Dergide yer ▇▇▇▇ yazı ve materyaller, Özbekçe, Türkçe ve diğer Türk dillerinin yanı ▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇, İngilizce, basılı ve elektronik ortamda kamuoyuna sunulmaktadır.

Bu derginin, Türk Dünyasında karşılıklı ilişkilerin hızlandırılması için geliştirilen “Türk Dünyası Vizyonu – 2040” konseptinin ve “Türk Devletleri Teşkilatının Beş Yıllık Stratejisi”nin hayata geçirilmesi, en önemlisi ortak tarih, dil ve kültüre sahip kardeş halklar ile ülkeler arasındaki bilimsel işbirliğini daha üst düzeye taşımaya, 170 milyondan fazla nüfusuyla devasa bir coğrafyayı yayılmış Türk Devletleri Teşkilatı’nın etkisini daha da güçlendirmeye ve ülkemizin uluslararası düzeydeki imajının yükseltilmesine değerli bir katkı sağlayacağına inanıyoruz.

Sn Cumhurbaşkanımız ▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇’in 11 Eylül 2022 tarihinde Semerkant’ta düzenlenen Türk Devletleri Teşkilatı’nın 1. Zirvesi’nde belirttiği gibi, “Bu paha biçilmez manevi hazineyi tüm üye ve gözlemci devletlerin dillerinde yayınlarsak, başta genç nesillerimiz olmak üzere kardeş ülkelerimizi birbirine yakınlaştırmanın sağlam temellerini atmış oluruz”. Bu yolda derginin ekibine ve yazarlarına olduğu kadar dünyanın farklı yerlerindeki okuyucularına da başarılar diliyoruz!


Prof. ▇▇. ▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇,

Özbekistan Cumhuriyeti Yüksek Meclisi Senatörü, ▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇ adına Semerkant Devlet Üniversitesi Rektörü

LETTER OF CONGRATULATION


In order to implement the tasks step-by-step specified in the Resolution No. 571 of the Cabinet of Ministers of the Republic of Uzbekistan dated July 24, 2018 “On measures to further improve the activities of Samarkand State University”, the concept of the development of the higher education system of the Republic of Uzbekistan until 2030, approved by the Decree of the President of the Republic of Uzbekistan No. PF-5847 dated October 8, 2019, and in the Decree of the President of the Republic of Uzbekistan dated January 13, 2022 “On additional measures to further improve the activities of Samarkand State University” PQ-82 and preserve the priceless heritage of the Turkic world, study it in depth and pass it on to our future

generations, demonstrate scientific research on the international stage under the slogan “New Era of Turkish Civilization: Towards Common Development and Prosperity”, The international journal “Turkological Research” was established under the Turkology Research Institute of Samarkand State University named after ▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇.

This scientific journal is intended to be published to highlight the results of scientific research in the fields of the history of socio-cultural relations of the Turkic peoples, research of the Turkic World, dialectology of Turkic languages, geopolitics of the Turkic World, folklore studies, comparative linguistics and literary studies, literary relations and translation studies. It is planned to include this scientific journal in the list of the Higher Attestation Commission, “Scopus” and other international scientific databases. The journal has an editorial board consisting of scientists from Uzbekistan, the USA, Turkey, and Azerbaijan. Articles and materials in the journal are presented to the public in Uzbek, Turkish, and other Turkic languages, as well as in Russian, and English, in printed and electronic forms.

We believe that this journal will make a worthy contribution to raising the image of our country at the international level, implementation of the concept of “Turkic World View – 2040” developed for the acceleration of mutual relations in the Turkic world and “Five-year strategy of the Organization of Turkic States”, the most important thing is to bring the scientific cooperation between brotherly peoples and countries with a common history, language and culture to a higher level, and further strengthen the influence of the Organization of Turkic States, which includes a huge region with about 170 million inhabitants.

As our President ▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇ stated at the First Summit of the Organization of Turkic States held in Samarkand on September 11, 2022, “If we publish this priceless spiritual treasure in the languages of all member and observer states, we would create a solid foundation for bringing our brotherly countries, especially our young generations closer to each other”. We wish good luck to the journal’s staff and authors, as well as its readers in different parts of the world!


Prof. ▇▇. ▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇,

Senator of the Oliy Majlis of the Republic of Uzbekistan, ▇▇▇▇▇▇ of Samarkand State University named after ▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇

ПРИВЕТСТВЕННОЕ ПИСЬМО


Согласно Постановлению Кабинета Министров Республики Узбекистан от 24 июля 2018 года № 571 “О мерах по дальнейшему совершенствованию деятельности Самаркандского государственного университета”, Концепции развития системы высшего образования Республики Узбекистан до 2030 года, утвержденная Указом Президента Республики Узбекистан от 8 октября 2019 года

№ ПФ-5847, и задаче, поставленной в постановлении Президента Республики Узбекистан от 13 января 2022 года

№ ПП-82 “О дополнительных мерах по дальнейшему совершенствованию деятельности Самаркандского государственного университета” под девизом “Новая эра

тюркской цивилизации: к общему прогрессу и процветанию”, с целью глубокого изучения и сохрания бесценного наследия тюркского мира, и чтобы безукоризненно передать его будущим поколениям, был учрежден международный журнал “Тюркологические исследования” при Научно-исследовательском институте Тюркологии Самаркандского государственного университета им.Шарафа Рашидова.

Данный научный журнал, планируется включить в базу Высшей аттестационной комиссии, “Scopus” и других международных научных изданий, который предназначен для освещения результатов научно-исследовательской работы в области истории социокультурных связей тюркских народов, диалектологии тюркских языков, фольклористики, сравнительного языкознания и литературоведения, литературных связей и переводоведения, геополитики тюркского мира. В журнале сформирован редакционный совет, состоящий из ученых Узбекистана, США, Турции и Азербайджана. Статьи и материалы журнала доступны общественности на узбекском, турецком и других тюркских языках, а также на русском, английском языках, в печатном и электронном виде.

Разработанная этим журналом концепция “Видение тюркского мира – 2040” для ускорения взаимоотношений в тюркском мире, реализации “Пятилетней стратегии Организации тюркских государств” – главное между братскими народами и стран с общей историей, языком и культурой. Надеемся, что она внесет достойный вклад в вывод научного сотрудничества на более высокий уровень, в дальнейшее укрепление авторитета Организации тюркских государств, включающей в себя огромный регион с населением около 170 млн. жителей, а также повышению имиджа нашей страны на международном уровне. Как отметил наш Президент Шавкат ▇▇▇▇▇▇▇▇ на Первом Саммите Организации тюркских государств в Самарканде 11 сентября 2022 года: “Если бы мы напечатали бесценное духовное сокровище на языках всех государств-членов и наблюдателей, мы создали бы прочную основу для сближения наших братских народов и, прежде всего, нашего молодого поколения”. Удачи на этом пути сотрудникам и авторам журнала, его читателям из разных уголков мира!


Проф. Др. ▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇,

Сенатор ▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇ Республики Узбекистан, ректор Самаркандского государственного университета имени ▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇

FOLKLORSHUNOSLIK

OʻZBEK XALQ DOSTONLARI LEKSIKASINING TARIXIY ASOSLARI

▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇,

SamDCHTI dotsenti

ANNOTATSIYA

Xalq ogʻzaki ijodi namunalari turkiy xalqlarning mushtarak nomoddiy madaniy merosi hisoblanadi. Ham adabiyotshunoslik, ham tilshunoslik tadqiq metodlari bilan tahlil olib boradigan folklorshunos ilmi uchun xalq dostonlari matnini lisoniy tadqiq qilish adabiy til va uning tarixiy tadrijiy bosqichlarini oʻrganishda muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu maqolada ▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇ oʻgʻli tomonidan kuylangan “Xushkeldi”, “Qunduz bilan Yulduz” kabi ishqiy dostonlarda qoʻllanilgan ayrim leksik birliklar qiyosiy-tarixiy jihatdan tadqiq qilingan. Ya’ni, qadimgi turkiy soʻzlar hamda tilimiz taraqqiyotining keyingi bosqichlarida oʻzlashgan forsiy va arabiy soʻzlar hozirgi adabiy til materiallari bilan taqqoslangan. Tadqiqotda ilmiy-nazariy manbalar bilan birga “Qadimgi turkiy soʻzlar lugʻati” kabi leksikografik matndan ham keng foydalanilgan.

Kalit soʻzlar: folklor, xalq dostonlari, til bilimi, eski soʻz, eskirgan qatlam, oʻzlashgan soʻzlar, qadimgi turkiy asos, lugʻat.


ИСТОРИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ ЛЕКСИКИ УЗБЕКСКОГО НАРОДНОГО ЭПОСА

▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇,

доцент, СамГИИЯ

АННОТАЦИЯ

Образцы народного творчества являются общим нематериальным культурным наследием тюркских народов. Лингвистическое исследование текста народных былин имеет большое значение в изучении литературного языка и его исторических этапов для фольклористской науки, анализирующей как литературоведческие, так и лингвистические методы исследования. В данной статье со сравнительно-исторической точки зрения исследуются некоторые лексические единицы, используемые в романтических эпосах, таких как “Xушкелди” и “Кундуз била Юлдуз”, воспетых сыном ▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇. То есть древнетюркские слова и персидские и арабские слова, приобретенные на более поздних этапах развития нашего языка, сопоставлялись с материалами современного литературного языка. Наряду с научно-теоретическими источниками в исследовании широко использовались лексикографические источники, такие как “Словарь древнетюркских слов”.

Ключевые слова: фольклор, народный эпос, языковые знания, древнее слово, устаревший пласт, заимствованные слова, древнетюркская основа, словарь.


HISTORICAL FOUNDATIONS OF THE VOCABULARY OF UZBEK FOLK EPIC

▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇,

Associate Professor of SamSIFL

ANNOTATION

Samples of folk art are the common intangible cultural heritage of the Turkic peoples. The linguistic study of the text of folk epics is of great importance in the study of the literary language

and its historical stages for folklore science, which analyzes both literary and linguistic research methods. In this article, from a comparative historical point of view, some lexical units used in romantic epics, such as “Xushkeldi” and “Kunduz bila ▇▇▇▇▇▇”, sung by the son of ▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇, are examined. That is, ancient Turkic words and Persian and Arabic words acquired at later stages of the development of our language were compared with the materials of the modern literary language. Along with scientific and theoretical sources, lexicographic sources, such as the Dictionary of Ancient Turkic Words, were widely used in the study.

Key words: folklore, folk epos, language knowledge, ancient word, obsolete layer, borrowed words, ancient Turkic basis, dictionary.

Ma’lumki, adabiy tilning har bir tarixiy bosqichiga xos leksik fondi asosini mazkur davr talab va ehtiyoji natijasida yuzaga keladigan funktsional-me’yoriy soʻzlar tashkil qiladi. Xalq dostonlari eng qadimgi davrlardan XX asr boshlarigacha izchil ijodiy qayta ishlanib, ▇▇▇ ▇▇▇ davrlar tiliga moslashtirib borilgan. Shu tufayli ulardagi tarixiy lugʻaviy birliklar ham adabiy til tarixining barcha bosqichlarida me’yoriy soʻzlar sifatida faoliyat koʻrsatganligi bilan ajralib turadi. ▇▇▇▇▇▇ leksik tanlanish jarayonida: 1)bir guruh til birliklarining qayta ishlashnishi qadimgi ogʻzaki ijod asosida orttirilgan boy an’analarga asoslanganligi; 2)ogʻzaki ijodning boshqa ommaviy ijroga asoslangan janrlarga nisbatan, dostonlar badiiy kompozitsion qurilishining murakkabligi ular tilining birmuncha konservativ xususiyat kasb etishga olib kelganligi; 3)dostonlar tilining qadimdanoq oʻz davrining eng iqtidorli va bilimdon kishilari sanalgan xalq baxshilari tomonidan izchil qayta ishlanib borilishi; 4)yozma badiiy ijodning keyingi davrlar mobaynida folklor manbalariga kuchli ta’sir etishi kabi omillar muhim ahamiyatga ega boʻlgan.

▇▇▇▇▇ ▇▇▇ shunday ekstralingvistik omillarning aks-sadosi oʻlaroq, dostonlarning tarixiy leksik qatlami: a)ist’mol darajasiga koʻra til tarixining eng qadimgi davrlarida, shuningdek, hozirgi ▇▇▇▇▇ ▇▇▇ oʻzining funktsional-normativlik xususiyatini yoʻqotmagan soʻzlardan; b)iste’mol ▇▇▇▇▇ va me’yoriylik xususiyatiga koʻra til tarixining qadimgi turkiy va eski oʻzbek tili bosqichlarigagina daxldor boʻlgan soʻzlardan iboratligi bilan xarakterlanadi. Tadqiqotlarda ▇▇▇▇▇▇ qadimgi asosga ega boʻlgan leksik hodisa «eski soʻzlar» va «eskirgan soʻzlar» kabi atamalar vositasida tasniflanadi (Ўзбек тили лексикологияси, 1981: 141-142).

▇▇▇ ▇▇▇ tasnifdan kelib chiqqan ▇▇▇▇▇, dostonlar leksikasining tarixiy ildizlarini yoritishda muhim boʻlgan qadimiy soʻzlar qatlamini, dastlab ikkita katta guruhga, ya’ni eski va eskirgan soʻzlarga ajratish oʻrinlidir:

1. Eski soʻzlar. Yuqorida ta’kidlab oʻtilganidek, dostonlar tilidan ▇▇▇▇▇ olgan qadimiy soʻzlarning kattagina guruhi ▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇ vaqtiga koʻra til tarixining eng qadimgi davriga borib taqalishiga qaramay, hozirgi oʻzbek adabiy tilida va boshqa koʻpgina turkiy tillarda faol iste’mol etilib kelinayotganligi bilan oʻzining passiv qatlamga mansub zamondoshlaridan ajralib turadi. Ular «Qadimgi turkiy soʻzlar lugʻati» (DTS) bilan qiyoslanganda quyidagi xususiyatlariga koʻra oʻzaro farqlanadi:

I. Dostonlarda va hozirgi oʻzbek adabiy tilida bir xil shakl va mazmunga ega boʻlgan eski soʻzlar:

aygʻir (28) /aygʻir (48); ata(65) /ota (10); ač (3) /och; arqar (54) /arqar (216); ▇▇▇ (43)

/ona/yena (41); at (65) /ot (65) ▇▇▇▇▇▇, ot ism; av (68) /ov (6); avči (69) /ovchi; balty (81) /▇▇▇▇▇

(189); baqa (251) baqa (112); baltir (81) /boldir (108); buqa (225) /buqa (251); bal (79) /bol (73);

baj (79) /boy (44); böz (118) /boʻz - boʻz rang; buz (118) /boʻz (242) – mato, boʻz - boʻydoq; burun

(126) /burun (183) - qadim, burun – ▇▇▇▇ a’zosi kabilar1-.

Bulardan tashqari, dostonlarda qadimgi turkiy til bilan mushtarak boʻlgan eski soʻzlar ichida til tarixining mazkur davridayoq arab va fors-tojik tilidan oʻzlashtirilgan quyidagi lugʻaviy birliklarni ham uchratish mumkin: a)arab tilidan oʻzlashgan eski soʻzlar: maydan (399), /maydon (131); adad (41) /adad (201) – son, chek, chegara; amal (41) /amal (49); arz (58) /arz (132); asal

(60) /asal (97); adab (75) /odob/adab (109); ▇▇▇ (76) /▇▇▇ (13); manzil (339) /manzil (98); rabat

(476) /rabot (210); šart (520) /shart (87); gʻaflat (485) /gʻaflat (95); b) fors-tojik tilidan oʻzlashgan soʻzlar: arzu (59) /orzu; asan (59) /oson (103); karvon (289) /karvon (110); saray (488) /saroy (44); mard (339) /mard (55); zahar (639) /zahar (87); zinhar (639) /zinhor (46); jan (640) /▇▇▇ (51); gavhar (195) /gavhar (88); ganj (194) /ganj (100); gul (195) /gul (104); gur (195) /goʻr (108) kabilar ▇▇▇▇▇▇ jumlasidandir.

II. Dostonlarda saqlanib qolgan ba’zi eski soʻzlar oʻzining fonetik qiyofasi va semantik xususiyatlariga koʻra hozirgi oʻzbek shevalari bilan mushtaraklik kasb etadi:

Qadimgi turkiy

manbalarda (DTS)

Dostonlarda va oʻzbek-

qipchoq shevalarida

Hozirgi oʻzbek adabiy tilida

yilan (266)

yilan (183)

▇▇▇▇

▇▇▇▇▇ (288)

yuzuk (294)

uzuk

yüz (288)

yuz (381)

suz(moq)

yenga (256)

enga (47)

yanga

qatmaq (432)

qatmoq (222)

qorishtirmoq

čatir (142)

chatir (453)

chodir

örla (389)

oʻrlamoq (317)

balandlikka koʻtarilmoq

pusugʻči (398)

pusqinchi (110)

qochoq

keriš (301)

kerish (399)

▇▇▇▇▇▇

en (173)

enmoq (118)

pastga tushmoq

bel (93)

bel (394)

dara

yipar (267)

yipar (302)

ufor

▇▇▇ (525)

▇▇▇ (262)

uy

▇▇▇▇ (175)

▇▇▇▇ (308)

koʻkrak

baqan (62)

baqan (59)

ot bogʻlanadigan ustun

III. Dostonlarda uchraydigan ba’zi eski soʻzlar oʻzining fonetik qiyofasiga koʻra qadimgi turkiy tilda oʻz muqobillariga ega boʻlsa ham, ular semantik jihatdan farqlanadi. Nazarimizda, ▇▇▇▇▇▇ omonimik holatning yuzaga kelishida soʻz ma’nolarining torayishi va kengayishi muhim ahamiyat kasb etgan. Ular quyidagi soʻzlar misolida koʻzga tashlanadi:

1. Qadimgi turkiy tilda töqim/toʻqim - qoramol, buqa ma’nosini ifodalaydi (DTS, 574). Bu soʻz dostonlarda va hozirgi oʻzbek adabiy tilida, jazliq ▇▇▇▇ ▇▇▇▇ ostiga qoʻyiladigan, odatda, kigizdan qilinadigan ot-ulov abzali ma’nosini bildiradi (OʻzTIL, II, 257).

2. Qadimgi turkiy manbalarda tön/toʻn – koʻylak va ustki kiyim ma’nosida qoʻllangan (DTS, 574). Bu soʻzning hozirgi adabiy tildagi ma’nosi birmuncha toraygan boʻlib, oldi ochiq uzun milliy ustki kiyim – chopon tushunchasini anglatadi (OʻzTIL, II, 249).

Xullas, dostonlarda eski soʻzlar miqdori ancha salmoqlidir. Biroq, asosiy e’tiborni ulardagi eskirgan soʻzlar tahliliga qaratishni maqsad qilib qoʻyganligimiz tufayli, eski soʻzlardan ayrim


1 Misollar «Xushkeldi» va «Qunduz bilan Yulduz» dostonlaridan (Bulbul taronaliri, III jild) olindi.

namunalar keltirish bilan chegaralandik xolos. Qayd etib oʻtilgan eski soʻzlar qatlami esa,

dostonchilik taraqqiyotining quyidagi tarixiy lingvistik xususiyatlaridan dalolat beradi:

1. Oʻzbek xalq dostonlarining asosiy leksik fondini qadimgi turkiy bosqichdayoq faol iste’molda boʻlib, hozirgi kunda ham oʻzining leksik-semantik va fonetik xususiyatlarini saqlagan ▇▇▇▇▇ adabiy til va qisman lahjalarning funktsional-normativ birliklari sifatida faoliyat koʻrsatayotgan soʻzlar tashkil etadi. Bu esa, adabiy til tarixiga xos “obyektiv me’yoriy birliklar” (▇▇▇▇▇▇▇▇, 1999: 30) tilning boshqa vositalarida boʻlgani singari, xalq dostonlarida ham lisoniy voriclik asosida izchil davom ettirilganligidan dalolat beradi.

2. Oʻzbek xalq dostonlarida va qadimgi turkiy manbalarda umumiy fonetik strukturaga ega boʻlgan bir guruh soʻzlar, hozirgi adabiy til me’yorlariga nisbatan dialektal birliklar (noadabiy qatlam) hisoblansa ham, ular adabiy tilning tarixiy shakliga xos normativlikni oʻzida aks ettiradi. Chunki hozirgi koʻpchilik turkiy ▇▇▇▇▇▇ va oʻzbek shevalarida (asosan, qipchoq lahjasiga mansub shevalar) ham saqlanib qolgan bu soʻzlardan ba’zilari (yilan (296), kerish (310) qayqaymoq (742) “Navoiy asarlari lugʻati”da ham qayd etilganligi, ▇▇▇▇▇▇ yaqqol dalili boʻla oladi.

2. Eskirgan soʻzlar. Ma’lumki, eskirgan lugʻaviy birliklar eski soʻzlardan, shuningdek, zamonaviy tilning me’yoriy leksikasidan eskilik boʻyogʻiga egaligi bilan farqlanadi. ▇▇▇▇▇▇ soʻzlar zamonaviy ijodkorlar tomonidan yaratilgan badiiy asarlarda oʻtmish davr tasavvurini ▇▇▇▇▇▇, personajlar nutqini zamon talabiga mos ravishda individuallashtirish ehtiyoji tufayligina ishlatiladi. Biroq dostonlar tilida uchraydigan eskirgan soʻzlar ▇▇▇▇▇▇ uslubiy talablardan mustasno boʻlib, ular dostonlarning koʻp asrlik ijodiy shakllanish bosqichlarida xalq tilining eng faol me’yoriy leksikasi sifatida amalda boʻlganligi bilan xarakterlanadi. Boshqacha aytganda: “Tarixiylik nuqtayi nazaridan dostonlarda uchraydigan eskirgan soʻzlar, mazkur manbalar uchun tarixiy yoki eskirgan soʻzlar emas. Chunki dostonlar yaratilib, asrlar osha kuylanib kelinganda, bu soʻzlar juda mahsuldor boʻlgan va shu sababli ular dostonlarning badiiy toʻqimalariga chuqur singib ketadi” (Ишаев, 1970: 56-63).

▇▇▇ ▇▇▇▇▇ ham xarakterliki, dostonlar tiliga xos eskirgan soʻzlarning kattagina qismi, eski soʻzlar singari qadimgi turkiy tilga oid yozma manbalar bilan koʻpgina lingvistik mushtarakliklarga egaki, bu mushtaraklik qadimgi turkiy ogʻzaki ijodning yozma manbalarga ta’siridan ham dalolat beradi. ▇▇▇▇▇▇▇▇, ▇. ▇▇▇▇▇▇▇ bunga alohida e’▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇ “Devonu lugʻotit turk” dagi leksikaning anchasi oʻzbek folklorida koʻpincha eskirgan shaklini saqlab qolgan”, - deb uqtirishi ham, epik asarlarda qadimgi turkiy tilga oid soʻzlarning salmoqli ▇▇▇▇▇ egallashini koʻrsatadi (Зарифов, 1976: 65-67).

Bu mulohazalarning dalili sifatida dostonlar tilidagi ▇▇▇ shunday soʻzlarning bir qismini qadimgi turkiy yozma manbalar (DLT) va ular asosida tuzilgan lugʻatlar (DTS) bilan qiyoslagan ▇▇▇▇▇ keltirib oʻtamiz. Ular quyidagi xususiyatga egaligi bilan oʻzaro farqlanadi:

1.Fonetik tarkibi va leksik-semantik xususiyatlariga koʻra qadimgi turkiy til bilan mushtarak boʻlgan soʻzlar:

▇▇▇▇▇ (DTS. 118); ▇▇▇▇▇ (337) – bosh kiyim, telpak. doʻn (DTS. 60); doʻn (385) - qayt(moq), qayril(moq), jagʻi (DTS.224); yogʻi (453) – dushman, yov.

jaq (DTS. 337); yoq(moq) (299) surtmoq.

jügrük at (DTS. 284); ▇▇▇▇▇▇ ot (279) - chopqir ot.

jügrük bilga (DTS. 284); yugruk baxshi (474) – ziyrak, donishmand kishi. jajla (DTS. 226); ▇▇▇▇▇(tmoq) (57) – yozla(tmoq).

körpa at (DTS. 318); koʻrpa koʻzi – yosh ot, ▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇.

kand (DTS.290); kand (229) - shahar.

kölig (DTS. 314); ▇▇▇▇▇ (259) – ▇▇▇ ▇▇▇, ▇▇▇ tashiydigan ot.

▇▇▇▇▇ (DTS. 319); koʻshk (294) – ▇▇▇▇▇, shiypon.

saq köŋül (DTS. 485); soq qiz (312) – hushyor koʻngil, ziyrak, hushyor qiz. sagʻ (DTS. 480); sagʻ qiz (312) - aql, farosat; aqlli, hushli qiz.

söq (DTS.508); soʻq(qi) (384) - urmoq, kuchli ▇▇▇▇▇ bermoq.

söq (DTS. 508); soʻgʻ(ish) (51) - syqmoq, tiqmoq; jang. söq (DTS. 506); soʻq(tir) (222) – yasa(moq), qur(moq). sin (DTS. 503); sin (36) – gavda.

örla (DTS. 389); oʻrla (49) – balandlikka koʻtarilmoq.

terlik (DTS. 555); terlik (20) – ot abzallaridan birining nomi.

töš (DTS 382); toʻsh (373) - koʻkrak, toʻsh. tugʻ (DTS. 584); tugʻ (57) - bayroq.

tut (DTS. 591); tut (27) – zang, ▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇. tuz (DLT.I. 314); tuz (57) - toʻgʻri, tekis.

čat (DTS. 141); chot (232) - urmoq, savalamoq.

čal (DTS. 137); chal (392) - savalamoq, qamchi chalmoq qaq (DTS. 432); qaq (235) - koʻlmak.

qula (DTS 464); qula (348) – za’▇▇▇▇▇ rang.

II. Qadimgi turkiy til bilan leksik-semantik jihatdan mushtarak, biroq fonetik

tarkibiga koʻra qisman farqlanuvchi soʻzlar:

aŋdi (DTS. 47); angni (245) – poyladi, ta’qib qildi. alp (DTS. 36); alp (400) - bahodir, pahlavon. bögur (DTS. 116); boʻyir (88) – buyrak.

berim (DTS. 96); ▇▇▇▇▇▇ (96) – ▇▇▇▇▇, qarz, ▇▇▇▇▇▇.

inanč (DTS. 299); inoq (553) – ishonchli ▇▇▇▇▇, mansabdor.

kökuz (DTS. 313); ▇▇▇▇▇▇ (382) - koʻkrak. buŋ (DTS. 124); mung (381) – mung, gʻam.

tögʻ (DTS. 570); toʻq (450) – ▇▇▇▇▇, toʻzon.

qagʻan (DTS. 405); xoqon (277) – oliy davlat boshligʻi. qan (DTS. 417); xon (9) – xon, hukmdor.

kömüldürük (DTS. 314) - oʻmulduruk – ot koʻkragiga bogʻlanadigan tasma.

Dostonlar tilining tarixiy asoslarini belgilashda muhim boʻlgan ▇▇▇▇▇▇ soʻzlarning aksariyat qismi etimologik jihatdan umumturkiy asosga ega boʻlib, ular turkiy ▇▇▇▇▇▇ tarixining milliy bosqichlarida ham faol qoʻllanilib kelingan. Masalan:

Qirqin. Qadimgi turkiy tilda: qirqin - choʻri, asira/qiz qirqin – asira qiz/ DTS. 446G‘. Eski oʻzbek va boshqa turkiy tillarda: qoʻrqoʻn-joriya, choʻri, asira /Rad.II. 748G‘. Dostonda: Qirqin qizlar boʻlsin sening qurboning /22/.

Sin. Qadimgi turkiy tilda: sin – gavda, qomat /DTS. 503/. Turkiy tillarda: sin-gavda, qomat

/Rad. IV. 628/. Dostonda: Koʻring sini-sinbatti /36/.

Koʻrpa. Qadimgi turkiy tilda: körpa – yosh, navnihol /körpa öt – yangi chiqqan maysa, oʻt

/DTS. 318G‘. Turkiy tillarda: körpa - qoʻzi, yangi tugʻilgan qoʻzi /Rad.II. 1464/. Dostonlarda: ▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇, ▇▇▇▇▇▇ qoʻzim omon boʻl /380/.

Qula. Qadimgi turkiy tilda: qula – za’▇▇▇▇▇ rang, sariq-qizil tus /DTS. 464/. Turkiy tillarda: qula-sariq-qizil rang /Rad. III. 967/. Dostonda: Otin chopib qula dashga /348/.

Doʻn. Qadimgi turkiy tilda: dön - aylanmoq, qaytmoq, qayrilmoq /DTS.160/. Turk, ozor tillarida: dönmak-aylanmoq, qaytmoq, qayrilmoq, dönum-qaytish /Bud. I. 576/. Dostonda: doʻnmoq-ot ustidagi turlicha harakat: ▇▇▇▇▇-▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇. Avaz oʻtday yonadi /385/.

Koʻshk. Qadimgi turkiy tilda: ▇▇▇▇▇ – ayvon /DTS. 319/. Usmonli turk: köshk-ayvon, bogʻ shiyponi /Bud. II. 156/ Dostonda: Qunduzoy koʻshki ustida qizlar bilan oʻynashib oʻtiribdi /294/.

Chalmoq. Qadimgi turkiy čal - urmoq, savalamoq /DTS. 137/. Usmonli turk va ▇▇▇▇

tillarda: chäl - urmoq, silkitmoq. /Rad. 1875, 1976/. Dostonda: Otga qamchi chaladi /392/.

Soq. Qadimgi turkiy tilda: saq- diqqatli, hushyor, ziyrak (saq tur – hushyor tur) DTS. 486/. Uygʻur: saq; oltoy, qirim, qozoq: sagʻ-hushyor, ehtiyotkor, ziyrak, aqlli, mushohadali /Rad. IV. 249/. Dostonda: Oqqiz ... oʻzi toʻlgan sogʻ qiz uyqusi kam soq qiz /240/.

Tut. Qadimgi turkiy tilda: tut – zang /DTS. 591/. Qozoq: tut, boshqa turkiy tillarda: tat – zang, temir zangi /Rad. IIIgʻ 898. 1475/. Dostonda: ▇▇▇▇▇▇ tut bosgan keskir xanjari /271/.

Qoq. Qadimgi turkiy qaq - koʻlmak /DTS. 422/. Turkiy tillarda: qaq - koʻlmak, koʻl anhor (Rad. II. 57/. Dostonda: Alqarga suv berar choʻllarning qoqi /231/. Mazkur soʻz hozirgi kunda Samarqand viloyati, Moybuloq jamoa xoʻjaligidagi Qoq qishlogʻining nomi sifatida ham uchraydi. Toʻq. Qadimgi turkiy tilda: töq – ▇▇▇▇▇, toʻzon /DTS. 570/. Turkiy tillarda: ▇▇▇▇-▇▇▇▇▇

/Rad. III. 1158/. M.Koshgʻariy toʻq soʻzini “ot oyoqlarining tepinishidan chiqqan ▇▇▇▇▇, toʻzon”, deb izohlaydi /DLT. III. 140/. Dostonda: Yoʻrtib tulpor toʻq otdi G‘450G‘.

Dostonlarda saqlanib qolgan qadimgi turkiy soʻzlar, oʻzining polisemantik xususiyatlari

bilan ham tarixiy ahamiyatga ega. Xususan, quyidagi soʻzlar ▇▇▇▇▇▇ yaqqol dalili boʻla oladi:

1. Yugruk/yuguruk. M.Koshgʻariyning izohiga koʻra, bu soʻz qadimgi turkiy tilda ikki xil ma’no ifodalashga xizmat qilgan: 1. jygryk at – poygada oʻzib ketadigan ot; 2. jygryk bilga - oʻgʻuzlar bilagʻon, donishmand, ziyrak va fozil kishilarni jyrpyk bilga deganlar /DLT. I. 52/. Turkiy tillarda: yugruk at va yuguruk kishi - chopqir ot, chaqqon, tez yuruvchi kishi /Bud. I. 380/. Dostonda ham soʻzning mazkur ma’nolari saqlanib qolgan boʻlib, ular quyidagilar misolida koʻzga tashlanadi: 1) ot va tulpor leksemalarining epiteti sifatida chopqir ma’nosini ifodalaydi: Yoʻlda qoldi ne bir yugruk tulporlar /267/; 2) ot va tulpor sifatlanuvchilarning tushirilishi natijasida yuguruk soʻzining oʻzi chopqir ot ma’nosini ifoda etadi: O‘zim tengi ne bir yugruklar bor edi /267/;

3) baxshi soʻzining epiteti sifatida fozil, bilagʻon, chechan ma’nosini anglatadi: Bir avoza boʻldi ▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇, “Hech erda yoʻq ▇▇▇▇▇▇ yugruk baxshi” deb /47. V/; 4) juft soʻzning komponenti sifatida chopqir, epchil, chaqqon kishilar obrazini umumlashtiradi: …yaxshi-yomon, yugruk- chobon, qiz ▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇, ... goʻyoki ▇▇▇▇ qolmay tomoshaga chiqdi /23/.

Shuningdek, dostonlarda yugruk soʻzining qayd etilgan ma’nolari a) otlarga nisbatan: chopqir (96), uchqur (334), churra (265) singari sinonim sifatlovchilar vositasida; b) shaxslarning aqliy faoliyatiga nisbatan: bilgir (65), chechan (214), soʻzamolG‘ donishmand kabi sinonimlar; v) jismoniy faoliyatiga nisbatan: chaqqon (57), epchil (351), chopchon (15) /▇▇▇▇▇▇▇ (506) singari sinonimlar vositasida ham ifoda etiladi. Bu sinonimlardan chopchon // ▇▇▇▇▇▇▇ hozirgi oʻzbek adabiy tilida oʻz aksini topmagan boʻlib, tarixan turkiy tillarda chopson-tez, toʻxtovsiz, bir zumda ma’nosida qoʻllangan (Rad.III. 1927.)

Dostonlarda bu soʻzning quyidagi ma’nolarini qayd etish mumkin: a) epchil, chaqqon ma’nosida: ...erligimni, oʻtkirligimni, chopchon-epchilligimni koʻrsatib qoʻyay (8); b) tez, darrov, bir zumda ma’nosida: Avazxon biz bilan juda yaxshi, meni tashlab ketmaydi, (men uni) tez- chopchon koʻndirib qoʻyaman (15).

2. El soʻzi. Qadimgi turkiy manbalarda: el – yurt, mamlakat; urugʻ, qabila, xalq; kelishuv, doʻstlashuv kabi ma’nolarda qoʻllangan (DTS. 168.) Turkiy tillarda ham xuddi shunday

ma’nolarda qayd etiladi (Bud.I. 203-204). Dostonda: a) yurt, mamlakat, vatan ma’nosida: Oʻz elimda bozorim bor, kantim bor (229); b) xalq, urugʻ, elat ma’nosida: Elim bor, xalqim bor, vallamatim bor (229); v) doʻst ma’nosida: El ekanin, yov ekanin bilmadim (254).

3. Toʻsh soʻzi. Qadimgi turkiy tüš - roʻpara, qarama-qarshi ▇▇▇▇▇; ▇▇▇▇, bir xil G‘ödta kiši jöq saŋa tüš teŋiŋ - hozir ▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇ kishi yoʻq (DTS. 590). Turkiy tillarda ham xuddi shunday ma’noda uchraydi (Bud.I. 394-395). ▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇ asarlarida ham toʻshG‘tush – ▇▇▇▇▇, taraf, roʻpara ma’nosini anglatadi. (NAL. 621). Dostonda: a) roʻpara, qarama-qarshi ▇▇▇▇▇ ma’nosida: Ot qoʻying kallar toʻsh-toʻshidan (558, II); b) tengdosh, bir xil yoshdagi kishi ma’nosida: Tanib bilib soʻylash tengi-toʻshingni (389, II). M.Sheralievning yozishicha, “Kitobi Dada Qoʻrqut” asarida ham oʻz aksini topgan teŋ tüš hozirgi turkiy tillardagi ot yasovchi – dosh affiksining eskirgan shaklidir» (▇▇▇▇▇▇▇▇, 1975: 87-89).

Darhaqiqat, hozirgi oʻzbek tilidagi tengdosh soʻzining qadimgi turkiy manbalarda tüš teŋ va aniŋ tüši (DLT. III. 138) tarzida birgalikda hamda yakka qoʻllanishi, dostonlarda mazkur soʻzning ▇▇▇▇-▇▇▇▇▇ kabi juft soʻz tarkibida uchrashi, ularning asrlar mobaynida grammatikalizatsiyalashishi jarayonidan dalolat beradi.

Bundan tashqari, dostonlarda koʻkrak ma’nosida qoʻllangan toʻsh soʻzi, dostonlar nashrida yuqorida keltirilgan toʻsh soʻzi bilan omograf qiyofada keltirilgan boʻlib, ular aslida oʻ va u fonemalarining qattiq, yumshoqligi asosida farqlangan paronimlar boʻlgan. Chunki qadimgi turkiy tilga doir manbalarda bu soʻzlar töš - koʻkrak (DTS. 582) va tüš (DTS. 590) tarzida farqlanadi. Dostonlarda koʻkrak ma’nosidagi toʻsh soʻzi quyidagicha oʻz aksini topadi: Yolgʻizini bosib opti toʻshiga (373).

III. Fonetik shakli oʻxshash, biroq semantik jihatdan farqlanuvchi soʻzlar.

Qadimgi turkiy manbalar va dostonlarda fonetik jihatdan mushtarak ▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇’zi soʻzlar mazmuniga koʻra farqlanadi. ▇▇▇▇▇▇ farqlarning yuzaga kelishida qadimgi turkiy soʻzlarning keyingi asrlar mobaynida turlicha yangi ma’no kasb etishi muhim ahamiyatga ega boʻladi. Xususan, ular quyidagi soʻzlarning ma’no tarmoqlanishi misolida koʻzga tashlanadi:

Baxshi soʻzi qadimgi turkiy manbalarda: baqši 1) budda ruhoniysi; 2) bilimdon, fozil kishi; 3G‘ ustoz, murabbiy (DTS. 82); turkiy tillarda ularning fonetik qonuniyatlariga mos ravishda baqshoʻ /baqsoʻ/ baxshoʻ singari variantlarda qoʻllanilgan boʻlib, quyidagi ma’nolarga ega boʻlgan: 1) budda ruhoniysi; 2) kotib; 3)ustoz, murabbiy; 4)karomatchi, folbin; 5)sayyor qoʻshiqchi, baxshi; 6)davolavchi-qushnoch kabilar (Rad. IV. 1445, 1446). Navoiy asarlarida baxshi-kotib, mirzo, yozuvchi ma’nosida uchraydi (NAL. 99).

Keltirilgan dalillardan koʻrinadiki, til tarixida baxshi dastlab, budda manaxi, ruhoniysi ma’nosiga ega boʻlib, ruhoniylarning turlicha faoliyati, jamiyatda tutgan oʻrni mavqeidagi oʻzaro oʻxshashliklar soʻzning semantik tadrijiga asos boʻlgan. Nazarimizda, bu oʻxshashliklar quyidagilarda koʻzga tashlanadi: 1) budda ruhoniysi - oʻz davrining bilimdon, tajribali va e’tiborga sazovor kishisi sifatida ustoz, murabbiy ma’nosining yuzaga kelishiga asos boʻlgan; 2) ziyoli, savodli kishilari sifatida kotib, mirzo soʻzlariga sinonimik ma’no kasb etgan; 3) ruhoniylarning gʻayritabiiy kuchlar, insu-jinslar bilan muloqatga kirisha oladigan shaxs sifatida tasavvur etilishi, folbin, karomatchi va irim-sirimlar bilan davolovchi qushnoch, tabib ma’nolarida qoʻllanishiga asos boʻlgan; 4) turli diniy udumlarni, duolarni ijro etish qobiliyatiga koʻra esa, xalq qoʻshiqchilari, dostonchilariga nisbatan ham qoʻllagan. Islomgacha boʻlgan shamanlik va budda ruhoniylari faoliyatiga xos bu udum elementlari, qirgʻiz, shuningdek, oʻzbek xalqlarida doira, gʻijjak, qoʻbuz va tayoq yoki xivich vositasida yovuz ruhlari, insu-jinslarni haydovchi qushnochlar, baxshilar faoliyatining hozirgacha ham saqlanib qolganligi misolida koʻzga tashlanadi (Rad. IV. 1445).

Baxshilarning, qayd etilgani singari, iqtidor egalari boʻlganligini tasdiqlovchi dalillar esa, uygʻur manbalarida uchraydigan quyidagi satrlar misolida koʻzga tashlanadi: sözči baqši ata – chechan baxshi ota (DTS. 82).

Ang soʻzi. Qadimgi turkiy manbalarda: aŋ- qush (DTS. 46). Eski oʻzbek va boshqa turkiy tillarda: aŋ – umuman, ovlanadigan qush va hayvon; usmonli turk tilida: aŋ -it bolasi va har qanday yosh hayvon (Bud. I. 103). Navoiy asarlarida ham ang – ovlanadigan hayvon va ov ma’nosida qoʻllangan (NAL. 50). Dostonlarda soʻzning ang/ong shakllari ham, turkiy tillarda boʻlgani kabi, umumiy ma’noda qoʻllagan: ▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇ suvsiz choʻlning ongini (281). yoki, Yuzta angning goʻshtini eb ... (518. II).

Bitik soʻzi. Qadimgi turkiy manbalarda bitik – kitob, yozuv, tumor kabi ma’nolarda qoʻllangan (DLT. I. 365) Turkiy tillarda mazkur ma’nolardan tashqari, bitik soʻzi taqdir ma’nosida ham uchraydi (Bud. I. 242). Navoiy asarlarida bitik - maktub, xat, yozuv singari ma’nolarda uchraydi (NAL. 121). Mazkur soʻz dostonlarda taqdir ma’nosida uchraydi: Taqdir-bitik meni Avazga ▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇ ekan (428).

Bulardan tashqari, dostonlarda qoʻllangan quyidagi soʻzlar ham qadimgi turkiy manbalardan semantik jihatdan farqlanadi: koʻmak-yordam (112), qadimgi turkiy tilda: kömak- qoʻriqchi, kuzatuvchi (DTS. 326); uzuk-ingichka, xipcha (339) qadimgi turkiy tilda: üzük – uzilgan, uzuq (DTS. 630); ▇▇▇▇-gʻam, azob (10), qadimgi turkiy tilda: čer – ichki tiqin, ich qotishi (DTS. 144); ▇▇▇▇-gʻov, toʻsiq (416), qadimgi turkiy tilda: čer - roʻpara, qarshi ▇▇▇▇▇ (DTS. 144).

IV. Qadimgi turkiy oʻzaklar asosida yasalgan soʻzlar.

Chugʻul. Qadimgi turkiy manbalarda soʻzning čögʻiG‘G‘čügʻi shakli, baqiriq, ▇▇▇▇▇▇, tortishuv ma’nosida qoʻllangan: čögʻi qöpdi – ▇▇▇▇▇▇ koʻtardi (DTS. 152). Turkiy tillarda mazkur oʻzak asosida yasalgan chögʻulG‘chugʻul soʻzi aygʻoqchi; gʻiybatchi, shikoyatchi, alamzada singari ma’nolarni ifodalaydi (Rad. III. 2014) ▇▇▇▇▇▇ asarlarida chugʻul-chaqimchi, gʻiybatchi, igʻvogar ma’nosini ifoda etadi (NAL. 685). Dostonlarda ham bu soʻz xuddi shunday ma’noda uchraydi: ... koʻp buzmakor, chugʻul, dilozor yomon ▇▇▇▇ ▇▇▇ (8).

Soʻqqi. Qadimgi turkiy manbalarda soʻzning söq shakli, zarb bilan urmoq, ushatmoq, maydalamoq, ezmoq ma’nolarini ifoda etgan (DTS. 508). Mazkur oʻzak turkiy tillarda, xususan, tatar: söq, usmonli turk: soq, oltoy: sögʻu, eski oʻzbek: sögʻ shakllarida qoʻllangan va zarb bilan urmoq, yashirib qoʻymoq, oʻrmoq, toʻqimoq, qoqmoq, kesmoq, tishlamoq singari ma’nolarga ega boʻlgan (Bud. I. 710). Dostonlarda soʻq oʻzagining ▇▇▇▇▇ ma’nosidagi soʻqqi yasama shakli qoʻllangan: Shu soʻqqini koʻtargan ul, Er yigitning ▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇ (348). Shuningdek, dostonlarda soʻq oʻzagi asosida yasalgan soʻgʻishmak fe’li ham mavjud boʻlib, bu soʻz qadimgi turkiy manbalarda söqiš shakliga ega boʻlgan va yuzlashmoq, toʻqnashmoq, jang qilmoq ma’nolarini ifoda etgan (DTS. 509). Turkiy tillarda: soʻgʻish-jang, ▇▇▇▇▇▇; qozoq tilida: soʻgʻush kishi-jangchi, soʻgʻuchan- tezlovchi, ▇▇▇▇▇▇ qoʻzgʻatuvchi va jangchi ma’nolarini ifoda etadi (Bud. I. 710). Dostonlarda soʻgʻushmak jang qilmoq ma’nosida qoʻllangan: Koʻngli savash-soʻgʻushmak (51).

Angni(moq). Qadimgi turkiy manbalarda aηdi - ta’qib qildi, poyladi ma’nosida qoʻllangan boʻlib, kontekstda quyidagicha uchraydi: agʻči kejikni aηdidi - ovchi kiyikni poyladi (DTS. 47).

«Devoni lugʻotit turk» asarida aηdidi - hiyla qildi (DLT. I. 302). Turkiy tillarda: aηdimaq - poylamoq (Rad. I. 146); soʻzning aηimaq shakli, eshitmoq ma’nosini ifoda etadi (Bud. I. 104). ▇▇▇▇▇▇ asarlarida angdimoq/angnimoq-poylamoq, eshitmoq ma’nolarida qoʻllangan (NAL. 50). Dostonlarda soʻzning quyidagi variantlari ta’qib qilmoq, poylamoq ma’nolarini ifoda etadi: 1. Gulshanbogʻda Oftoboyning kanizlari angib turib edi (I. 59). 2. ▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇▇ pishakday angnib yurib edi (245).

Misollardan koʻrinadiki, tarixan aηdi/aηi/aηni singari fonetik variantlarda qoʻllangan soʻz, semantik jihatdan ▇▇▇▇▇▇▇, eshitish asosida idrok etish bilan aloqadorligiga koʻra qadimgi va hozirgi turkiy tillarda keng qoʻllanilib kelinayotgan aηG‘ong-aql, idrok ma’nosidagi oʻzak bilan aloqadordir. Dostonlarda mazkur oʻzak asosida yasalgan quyidagi kabi yasama soʻzlarni ham uchratish mumkin: Angʻishlamoq-toqatsizlanmoq, anglash, sezish asosida sabrsizlanish holatini obrazli tasvirlash maqsadida shaxsga nisbatan qoʻllaniladi: Yoshlar turar angʻishlab, Bersa deb, oʻlanni boshlab (342). Angʻishlamoq fe’li boshqa bir oʻrinda otlarga nisbatan qoʻllangan ▇▇▇▇▇, ularning sezish orqali yuzaga keladigan harakatini, ya’ni gijinglash harakatini ifoda etadi: Alqarday angʻishlab, ▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇ yoʻrgʻalashlarni boshlab (216). Shuningdek, oη/ong soʻzining turlicha yasovchi qoʻshimchalar bilan shakllanishi, dostonlarda qoʻllangan angqib ketmoq - oʻzini ongli ravishda idora qilolmagan ▇▇▇▇▇ toʻgʻri kelgan tomonga yugurib ketmoq /454/ hamda angqaymoq, angraymoq (328) - hushsiz qotib qolmoq, hushsizlanmoq ma’nosidagi turlicha ruhiy holatlarni ifodalovchi lugʻaviy birliklar misolida ham koʻzga tashlanadi.

▇▇▇▇▇▇, oʻzbek xalq dostonlarida til tarixining qadimgi turkiy bosqichidanoq me’yoriylik kasb etgan bu kabi soʻzlar salmoqli ▇▇▇▇▇ egallaydi. Ularning kattagina qismi tarixiy-etimologik jihatdan umumturkiy asosga ega boʻlib, ular qadimdanoq turkiy etnik guruhlar oʻrtasida oʻzaro kuchli ta’sirga asoslangan epik ijod jarayonidan ham dalolat beradi. Aynan ▇▇▇ ▇▇▇ epik ijod jarayoni asosida shakllangan lingvofolkloristik me’yorlar yozuvning kashf etilishi bilan yaratila boshlagan yozma manbalarda ham izchil davom ettiriladi (▇▇▇▇▇▇▇▇, 1989: 143-247).

Xalq dostonlari va umuman, folklor janrlari qadimdanoq bevosita xalq tiliga asoslangan va asrlar mobaynida bu an’▇▇▇ izchil davom etib kelgan. Shuning uchun qadimiy turkiy manbalar bilan mushtarak boʻlgan lugʻaviy birliklar oʻrtasida tarixiy-dialektal soʻzlar ham kuzatiladi. Nazarimizda, ▇▇▇▇▇▇ soʻzlarning qadimgi turkiy yozma manbalarga kirib ▇▇▇▇▇▇ sabablarini, yozma badiiy ijodning dastlabki bosqichlarida folklor tilining kuchli ta’▇▇▇ ▇▇▇▇▇ darajasida taraqqiy etganligi bilan ham izohlash mumkin. Biroq, til tarixining keyingi bosqichida (XX asr boshlarida) jonli tilga xos eng ▇▇▇▇ unsurlarning qat’iy qonuniyatlarga asoslangan yozma til vositasida tanlanishi va tilning yozuv talabiga mos ravishda tartibga solib borilishi, adabiy tilning taraqqiy etishida folklor janrlari ishtirokini birmuncha zaiflashib qolishiga olib kelgan. Natijada folklor manbalari uchun asos boʻlib xizmat qilgan jonli soʻzlashuv tiliga xos koʻpchilik unsurlar hozirgi adabiy tilga nisbatan lahja maqomiga ega boʻlgan. Shuning uchun ham dostonlar leksikasidan ▇▇▇▇▇ olgan lugʻaviy birliklar faqat tarixiylik (diaxroniya) nuqtayi nazaridangina adabiy til me’yorlarini aks ettiradi. Zamonaviy tilga munosabati nuqtayi nazaridan bu soʻzlarning aksariyat qismi, yo iste’mol doirasi chegaralangan, yoki passiv lugʻaviy birliklar sifatida baholanadi.

Iqtiboslar/Сноски/References

1. ▇▇▇▇▇▇▇▇ ▇., ▇▇▇▇▇▇▇ ▇. Адабий норма назарияси, III қисм. – Тошкент, 1999.

2. Зарифов Қ.Т. Ўзбек халқ достонларининг тарихий асослари бўйича текширишлар

//▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇... – Тошкент, 1976, 65-67 бетлар.

3. ▇▇▇▇▇ ▇. Халқ достонлари лексикасига оид кузатишлар //ЎТА, 1970, № 5, 56-63-бетлар.

4. ▇▇▇▇▇▇▇▇ ▇. «Култегин» ▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇ поэтикаси// Ўлмас обидалар – Тошкент, 1989,

143-247- бетлар.

5. ▇▇▇▇▇▇▇▇ ▇.Ш. О несостоятельных этимологиях некоторых слов и аффиксов тюркских языков // СТ, 1975, №1, С. 87-89.

6. ▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇ ўғли. Булбул тароналари. 3-жилд. «Хушкелди», «Қундуз билан Юлдуз». – Тошкент, 1972.

7. Ўзбек тили лексикологияси. – Тошкент, 1981.

YUBILYARLARIMIZ



SO‘Z DURLARIN TERMOQDIR ISHI…


▇▇▇▇▇▇▇ ▇‘▇▇▇▇ leksikolog va dialektolog olimi filologiya fanlari doktori, Davlat tilida ish yuritish va malaka oshirish markazining Samarqand bo‘lim ▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇ nomidagi Samarqand davlat universiteti o‘zbek tili va adabiyoti kafedrasi professori ▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇ yil 5-sentabrda 60 yoshga to‘ladi.

▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇ 1963-yil 5-sentabrda Jizzax viloyati G‘allaorol tumanida tug‘ilgan. 1985-yilda ▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇ nomidagi Samarqand davlat universiteti tamomlab, bir muddat Samarqand pedagogika bilim yurtida ▇▇▇ ▇▇▇▇ va adabiyot fani o‘qituvchisi bo‘lib ishladi. Uning 1987-yildan to shu kungaca bo‘lgan

faoliyati Alisher Navoiy (▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇) nomidagi Samarqand davlat universiteti bilan bog‘liq. U universitetdagi ish faoliyatni taniqli tilshunos, ustozi professor ▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇ taklifi bilan u kishi tomonidan SamDUda tashkil etilgan “O‘zbek shevalari va folklorini tadqiq etish” laboratoriyasida laborantlikdan boshlab, o‘qituvchi, katta o‘qituvchi, dotsent, professor, fakultet dekani singari lavozimlarda ishladi.

1999-2002-yillarda esa O‘zRFA Samarqand bo‘limida doktoranturani ham o‘tadi. 2019-yilda Turkiyaning Firat universiteti qardosh turkiy lahjalari va adabiyotlari kafedrasida malaka oshirgan. 2020-yildan hozirga qadar Davlat tilida ish yuritish va malaka oshirish markazining Samarqand bo‘limi ▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇ SamDU o‘zbek tili va adabiyoti kafedrasi professori lavozimlarida faoliyat yuritib kelmoqda.

Ustoz 1991-yilda “O‘zbek tilida shaxs nomlarining affiksal usul bilan yasalishi” mavzusida nomzodlik, 2005- yilda “Sohaviy leksikaning sistem tahlili (Samarqand viloyati kasb-hunarlari materiallari asosida) mavzusida doktorlik dissertatsiyalarini muvaffaqiyatli himoya qilgan.

Domla tilshunoslikning so‘z yasalishi, terminologiya, dialektologiya, etnografiya, nutq madaniyati singari sohalarida barakali tadqiqotlar yaratganligini alohida qayd etish lozim. Uning “Sohaviy leksikaning sistem tahlili muammolari” (Toshkent, 2004); “Kasb-korni ifodalovchi shaxs nomlarining yasalish asoslari” (Toshkent, 2015); “Kasb-hunar leksemalarining yasalish masalalari” (Turkiya, 2019) singari monografiyalari va ko‘plab ilmiy maqolalari bunga yaqqol dalil bo‘la oladi.

Ustoz tilshunoslikning muhim tarmoqlaridan ▇▇▇▇ ▇▇‘lgan nutq madaniyati masalalari bilan ham jiddiy shug‘ulanib keladi. Talabalar nutqi nutq odobi, adabiy til me’yorlari singari masalarga bag‘ishlangan bir qator turkum aqolalari bilan bir qatorda, “O‘qituvchining nutq madaniyati” (Samarqand, 2012), “Nutq madaniyati” (Toshkent, 2014, hamkorlikda) singari o‘quv qo‘llanmalari muallifi ham hisoblanadi.

Dialektologiya va turkiy tillarni o‘rganish va ularni asrash singari masalalar domlaning doimiy diqqat markazida bo‘lib kelmoqda. Uning o‘zbek shevalariga bag‘ishlangan bir qator monografik xarakterdagi maqolalari hamda “Turkiy tilli xalqlar lingvogeografiyasi” (Toshkent, 2023) risolasi mavjud. Domla jamoatchilik asosida vazirlik huzurida tashkil etilgan “O‘zbek shevashunosligi” markazi raisi o‘rinbosari va muvofiqlashtirish kengash a’zosi sifatida ham faoliyat olib bormoqda.

Domlaning lug‘atshunoslikka doir “Atamalar lug‘ati” (Samarqand, 1992), “Ruscha– o‘zbekcha lingvistik terminlarning qisqacha lug‘ati” (Samarqand, 2010), “Novvoylik terminlarining izohli lug‘ati” (Toshkent, 2023), “Kulolchilik terminlari izohli lug‘ati” (Toshkent, 2023) singari kitoblari terminologiyamiz taraqqiyotiga munosib ▇▇▇▇▇ ▇▇‘lib qo‘shildi.

▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇, domla ayni paytda l-442105872 raqamli “Kimyo atamalari izohli lug‘atini yaratish” nomli davlat granti loyihasi ijrochisi sifatida ham ham faol ishtirok etmoqda.

Prof. M.Abdiyevning shu paytgacha 300 ga yaqin ilmiy va ilmiy-uslubiy maqolalari nashr etilgan bolib, ular respublikamiz bilan bir qatorda, Rossiya, Ukraina, Avstriya,Turkiya, Hindiston, Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Tojikiston singari davlatlarning ilmiy jurnallari hamda ularda o‘tkazilgan xalqaro ilmiy konferensiya materiallarida chop etilgan.

▇▇▇▇. ▇.▇▇▇▇▇▇▇ yosh, iqtidorli tadqiqotchilarga ustozlik qilib, hozirgacha uning rahbarligida o‘nga yaqin tadqiqotchi falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasini yoqlagan. U SamDU, QarDU, JizDPU huzuridagi filologiya fanlari bo‘yicha ilmiy daraja beruvchi Ilmiy kengashlar a’zosidir.

U 2020- yilda “Ma’naviyat fidoyisi” ko‘krak nishonini, 2022-yilda Davlat tilini oq‘itishda samaradorlikka erishganligi uchun Vazirlar Mahkamasi Faxriy yorlig‘ini olishga sazovor bo‘lgan. “Turkologik tadqiqotlar” jurnali jamoasi 40 yildir so‘z durlarini terishni ▇‘▇▇▇▇ kasb qilib

olgan muhtaram turkolog va leksikolog olimimizni tavalludining 60 yilligi bilan qizg‘in qutlab, unga uzoq umr va yangi ilmiy-ijodiy muvaffaqiyatlar tilab qoladi.

BIZNING NASHRLARIMIZ

TEMURIYLAR SIVILIZATSIYASIGA DOIR IZLANISHLAR


▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇, ▇▇▇▇. Temuriylar sivilizatsiyasiga doir izlanishlar. – Samarqand: SamDU nashri, 2023. – 232 bet. ISBN: 978-9943-9250-0-7.


▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇ va temuriylar tamadduni, nafaqat, turkiy xalqlar va Islom dunyosida, balki dunyo xalqlari tarixi va madaniyatida muhim ▇▇▇▇▇ tutadi. ▇▇▇ ▇▇▇▇ asrlar mobaynida dunyo olimlari temuriylar davrining barcha jihatlarini ▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇ qiziqish bilan ilmiy tadqiq qilib kelmoqda. Bu borada Yevropa,

Osiyo va Amerika qit’asi olimlari bilan bir qatorda, Turkiya ilmiy muassassalar va olimlarnining olib borayotgan ilmiy ishlari diqqatga savovordir. Jumladan, eng nufusli universitetlardan biri boʻlmish ▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇ Boyazid universiteti professori, tarix fanlari doktori ▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇ tomonidan yillar davomida ▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇ va temuriylar ▇▇▇▇▇ madaniyati, san’ati, kitobat va kutubxonalari, saltanatda shaxshoda va malikalari oʻrni, bu davrda ayollarning roli va ular tomonidan amalga oshirilgan ishlar haqida koʻplab maqolalar e’lon qilib kelinmoqda. Bu tamaddun haqidagi har qanday mujda oʻzbek olimlari va kitobxoniga zarur boʻlganligi uchun Turkologiya ilmiy tadqiqot instituti xodimlari tomonidan olimaning 10ta maqolasi oʻzbek tiliga tarjima qilinib, “Temuriylar sivilizatsiyasiga doir izlanishlar” alohida kitob holida nashr qilindi. Kitobda “Boysungʻur kutubxonasi”, “Temuriylar davlatida ta’lim”, “▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇ davrida Hirot iqtisodiyoti”, “Temuriylar davlatida ayol va uning oʻrni” kabi maqolalar ▇▇▇▇▇ olgan. Maskur nashr ▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇ va temuriylar ▇▇▇▇▇ ijtimoiy-madaniy hayoti, kitob, kutubxona va ta’lim, iqtisodiy holati va diplomatiyasi oid izlanishlar olib borayotgan tadqiqotchilarga, shuningdek, bu davr tamadduni tarixiga qiziquvchi keng kitobxon ommasiga moʻljallangan. Ushbu kitob filologiya fanlari doktori, professor ▇▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇▇ mas’ul muharrirligida SamDU tahririy-nashriyot bo‘limi tomonidan 2023-yil chop etildi.

▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇‘ARIYNING “▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇‘ATI-T-TURK” ASARIDAGI

OLAMNING LISONIY MANZARASI

▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇. ▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇‘ariyning “Devonu lug‘ati-t-turk” asaridagi olamning lisoniy manzarasi. – Samarqand: SamDU nashri, 2023. – 152 bet. ISBN: 978-9943-

9808-0-8.


IX-XI asrlarda kechgan ▇▇▇▇▇▇▇▇ Renessans davrida turkiy xalqlarning taraqqiy etgan ilmu fani va yuksak madaniyati dunyo sivilizatsiyasida oʻziga xos ▇▇▇▇▇ egallaydi. Jumladan, oʻsha davrda ijod qilgan buyuk mutafakkir ▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇ shaxsi va uning bizgacha yetib kelgan “Devonu lugʻati-t-turk” asari muhim ▇▇▇▇▇ tutadi. Ushbu noyob lingvomadniy obidani zamonaviy tahlil metodlar asosida tadqiq qilish bugungi kun uchun dolzarb ahamiyat kasb etadi. Bu borada ▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇ nomidagi Samarqand davlat universiteti Turkologiya ilmiy tadqiqot instituti olib borilayotgan ilmiy ishlarning samarasi sifarida filologiya fanlari boʻyicha falsafa doktori ▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇ tomonidan “▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇ “Devonu lugʻati-t-turk” asaridagi olamning lisoniy manzarasi” nomli monografiyasi nashr qilindi.

Mazkur monografiya antroposentrik paradigma tamoyillariga tayanib toʻngʻich turkologimiz ▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇ “Devonu lugʻati-t-turk” asarida

ifodalangan “inson”, “go‘zallik”, “sog‘lik”, “turarjoy” hamda bolalar dunyosining lisoniy manzarasiga oid konseptlarni lingvomadaniy va lingvokognitiv metodlar asosida tadqiq qilishga bagʻishlangan. Monografiya til materialini zamonaviy tilshunoslikning lingvomadaniy va lingvokognitiv aspektlari tadqiqiga ▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇ va til tarixi, xususan, ▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇ “Devonu lugʻati-t-turk” asariga qiziquvchi ilmiy izlanuvchilar, magistr va doktoranrlarga moʻljallangan. Monografiya filologiya fanlari doktori, professor ▇▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇▇ mas’ul muharrirligida SamDU tahririy-nashriyot bo‘limi tomonidan 2023-yil chop etildi.

O‘RXUN-YENISEY OBIDALARI MATNLARINI O‘QISH VA TRANSKRIPSIYA

QILISH MUAMMOLARI


Bilir Bayram. O‘rxun-yenisey obidalari matnlarini o‘qish va transkripsiya qilish muammolari. – Samarqand: SamDU nashri, 2023. – 178 bet. ISBN: 978-9943-9808-2-2.

Oʻzbek tilshunosligida transkripsiya masalasi tadqiq qilish doimo dolzarb ahamiyat kasb etib kelgan. Oʻtgan asrning 90-yillariga qadar olib borilgan tadqiqotlarda, qadimiy manbalarni oʻqib-oʻrganish va xorijiy til ta’limida kirill yozuviga asoslangan transkripsiyadan foydalanilgan. Bugungi kunda xalqaro talablar me’yorida, XFA asosida yaratilgan, oʻzbek tili tabiatiga mos transkripsiya ega ▇▇▇▇▇▇▇ zaruriyati mavjud. Turkologiya ilmiy tadqiqot ingtituti oʻqituvchisi, filologiya fanlari boʻyicha falsafa doktori Bayram Bilirning “Oʻrxun-Yenisey obidalari matnlarini oʻqish va transkripsiya qilish muammolari” nomli monografiyasi ▇▇▇ ▇▇▇ zaruriyat ▇▇▇▇▇▇ asosida yozilgan. Oʻzbek va jahon tilshunosligida barcha turkiy til va lahjalar uchun ▇▇▇▇ til ekanligi e’tirof etilgan Oʻrxun-Yenisey yozuvlari va uning matnlarini ilmiy oʻrganishga bagʻishlangan ushbu monografiyada, bitigtosh matnlarini oʻqish va yozish uchun zarur boʻlgan transkripsiya masalasi tadqiq qilingan. Jahonning yigirma uchdan ziyod tilshunos

olimlarining Oʻrxun yozuvini talqin qilgan transkripsiyalari oʻzaro qiyosan oʻrganilgan, oʻxshash va farqliliklari aniqlangan hamda XFA (IPA) asosida muqobil transkripsiya yaratish lozimligi tahlil qilingan. Tadqiqotdan “Tilshunoslik nazariyasi”, “Qadimgi turkiy til”, “Oʻzbek tili tarixi”, “Oʻzbek tilshunosligi tarixi”, “Dialektologiya” kabi fanlardan qoʻshimcha oʻquv va ilmiy adabiyot sifatida foydalanish mumkin. Til tarixi, qadimgi yozma obidalar, sheva va lahjalar bilan qiziquvchi tadqiqotchilarga, oliy oʻquv yurtlari magistr, doktoront, tilshunos-oʻqituvchilarga moʻljallangan monografiya filologiya fanlari doktori, professor ▇▇▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇’ul muharrirligida SamDU tahririy-nashriyot bo‘limi tomonidan 2023-yil chop etildi.


BULLETIN OF THE INTERNATIONAL JOURNAL “TURKOLOGICAL RESEARCH”


In order to implement programs and projects developed to accelerate the relationship envisaged at the summit of the Organization of Turkic States held in Samarkand, as well as to coordinate and highlight the research work carried out in the field of Turkic studies, the International Journal “Turkological Research” at Samarkand State University named after ▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇ passed the state registration. The journal is intended to publish the results of scientific research in the field of Turkic languages and dialects, the history of linguistic and literary relations of the Turkic peoples of Central Asia, the socio-cultural field. There are such headings as a young researcher, memory and our anniversaries. Articles written in Uzbek, Turkish, Russian, English and all Turkic languages are accepted.


THE JOURNAL PUBLISHES ARTICLES IN THE FOLLOWING AREAS:


✓History of socio-cultural relations of the Turkic peoples;

✓Research of the Turkic World;

✓Dialectology of Turkic languages;

✓Geopolitics of the Turkic World;

✓Folklore Studies;

✓Comparative Linguistics and Literary Studies;

✓Literary Relations and Translation Studies.


CONTACT ADDRESS:


Mailing Address:

▇▇▇▇▇▇, ▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇▇, ▇▇, ▇▇▇▇▇▇▇▇▇, ▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇,

Research Institute of Turkology under Samarkand State University named after ▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇

Phone:

▇▇▇▇ ▇▇ ▇▇▇ ▇▇ ▇▇

▇▇▇▇ ▇▇ ▇▇▇ ▇▇ ▇▇

Telegram ID:

@turkologiya1

Email:

▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇.▇▇▇▇▇@▇▇▇▇▇.▇▇▇

Website:

▇▇▇▇▇://▇▇▇▇▇.▇▇/▇▇/▇▇▇▇▇/▇▇▇▇▇▇▇▇▇

REQUIREMENTS FOR ARTICLES:


1. The article is presented on 8-10 pages;

2. Article structure:

1. The text of the article should be prepared in Times News Roman font, size 14, left: 3 cm, right: 1.5 cm, top and bottom: 2 cm; in A4 format in 1.15 intervals.

2. The title of the article, surname, name and patronymic of the author (authors) are indicated in full and written in capital letters.

3. Position, academic title, place of work (study), region, republic, telephone and e-mail address of the author (authors) are indicated in full.

4. The abstract should consist of a brief content and importance of the article, results.

5. At the beginning of each article, there should be an annotation in Uzbek, Russian and English.

6. The abstract should be no more than 120-150 words.

7. At the bottom of the abstract, 7-10 key words should be given that illuminate the content of the article.

8. The article should be prepared in the following form:

a) Introduction;

b) Main part;

c) Results and Discussions;

d) Conclusions;

e) List of literature (References) – in alphabetical order;

f) Citations are given in brackets in the form of the author's surname - date of publication - page (▇▇▇▇▇▇▇, 2020: 25);

g) Figures, drawings, tables, diagrams are designated in Arabic numerals as "Figure". Signs or pointers are placed under the figure, in the next line, in the middle and highlighted in bold.

3. The author(s) are responsible for the scientific validity, reliability and plagiarism of the information and evidence presented in the article;

4. Articles will be considered. The journal publishes only articles recommended by experts;

5. Articles not requested will not be published and will not be returned to the authors;

6. Only 1 article of the author is published in 1 issue of the journal.


“TURKOLOGIK TADQIQOTLAR” XALQARO JURNALINING AXBOROT XATI



Davlatimiz tomonidan olib borilayotgan ijtimoiy-ma’rifiy, ilm- fanni rivojlantirishga qaratilgan siyosat, Turkiy Davlatlar Tashkilotining Samarqandda oʻtkazilgan sammitida koʻzda tutilgan oʻzaro aloqalarni jadallashtirish boʻyicha ishlab chiqilgan dastur va loyihalarni amalga oshirish hamda turkologiya sohasida olib borilayotgan ilmiy-tadqiqot ishlarini muvofiqlashtirish va yoritish maqsadida ▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇ nomidagi Samarqand davlat universitetida “Turkologik tadqiqotlar” xalqaro jurnali ta’sis etildi. Jurnal turkiy til va shevalar, Markaziy Osiyo turkiy xalqlari lisoniy va adabiy aloqalari tarixi, ijtimoiy-madaniy sohalarda amalga oshirilayotgan ilmiy- tadqiqot ishlarining natijalarini e’lon qilishga moʻljallangan. Jurnalda muharrir minbari, tadqiqotlar, ilmıy axborot, taqriz va e’tirof, ilmiy anjuman, yosh tadqiqotchi, xotira, yubilyarlarimiz kabi ruknlar mavjud. Oʻzbek, turk, rus, ingliz va barcha turkiy tillarda yozilgan maqolalar qabul qilinadi.


JURNAL QUYIDAGI YOʻNALISHLARDAGI

MAQOLALARNI NASHR QILADI:


✓ Turkiy xalqlarning ijtimoiy-madaniy aloqalari tarixi;

✓ Turk dunyosi tadqiqotlari;

✓ Turkiy ▇▇▇▇▇▇ dialektologiyasi;

✓ Turk dunyosi geopolitikasi;

✓ Folklorshunoslik;

✓ Qiyosiy tilshunoslik va adabiyotshunoshlik;

✓ Adabiy aloqalar va tarjimashunoslik.


MUROJAAT UCHUN MANZIL:


Pochta manzili:

140104, Universitet xiyoboni, 15-uy,

Samarqand, O‘zbekiston,

▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇ nomidagi Samarqand davlat universiteti huzuridagi Turkologiya ilmiy-tadqiqot instituti

Telefon:

▇▇▇▇ ▇▇ ▇▇▇ ▇▇ ▇▇

▇▇▇▇ ▇▇ ▇▇▇ ▇▇ ▇▇

Telegram ID:

@turkologiya1

Elektron pocha:

▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇.▇▇▇▇▇@▇▇▇▇▇.▇▇▇

Veb-sayt:

▇▇▇▇▇://▇▇▇▇▇.▇▇/▇▇/▇▇▇▇▇/▇▇▇▇▇▇▇▇▇

MAQOLALARGA QO‘YILADIGAN

TALABLAR:


• Maqola 8-10 sahifa hajmida taqdim etiladi;

• Maqolaning tarkibiy tuzilishi:

1. Maqola matni Times News Roman shriftida, 14 kattalikda, chap: 3 sm, o‘ng: 1,5 sm, yuqori va quyi: 2 sm; 1,15 intervalda, A4 shaklida tayyorlanishi lozim.

2. Maqola sarlavhasi, muallif(lar)ning familiyasi, ismi va otaismi toʻliq holatda katta harflar bilan yozilishi kerak.

3. Muallif(lar)ning lavozimi, ilmiy unvoni, ish (o‘qish) joylari, viloyat, respublika, telefoni va e-mail adresi to‘liq keltirilishi kerak.

4. Annotatsiya, maqolaning qisqacha mazmun va

ahamiyati, natijalardan iborat bo‘lishi lozim.

5. Har bir maqola boshida o‘zbek, rus va ingliz tillarida annotatsiya bo‘lishi lozim.

6. Annotatsiya 120-150 so‘▇▇▇▇ ko‘p bo‘lmagan shaklda bo‘lishi kerak.

7. Annotatsiyaning pastki qismida maqola mazmunini yorituvchi 7-10 ta tayanch so‘zlar keltirilishi kerak.

8. Maqola quyidagi shaklda tayyorlanishi kerak:

a) ▇▇▇▇▇▇ (Introduction);

b) Asosiy qism (Main part);

c) Natijalar va muhokama (Results and Discussions);

d) Xulosalar (Conclusions);

e) Adabiyotlar (References) – alifbo tartibida keltiriladi;

f) Havola(snoskalar)lar qavsda muallif familiyasi – nashr sanasi – sahifasi (Mo‘minov, 2020: 25) shaklida keltiriladi;

g) Rasm, chizma, jadval, diagrammalar «Rasm» deb arab raqamlari bilan qayd etiladi. Belgi yoki ishoralar – rasm ostida, keyingi qatorda, oʻrtada joylashtiriladi va qoraytirilgan shrift bilan belgilanadi.

• Maqolada keltirilgan ma’lumot va dalillarning ilmiy asoslanganligi, ishonchli va ko‘chirmachilik holatlari uchun muallif(lar) mas’uldir;

• Maqolalar ekspertiza qilinadi. Ekspertlar tomonidan tavsiya etilgan maqolalargina jurnalda chop etiladi;

• Tavsiya etilmagan maqolalar chop etilmaydi va mualliflarga qaytarilmaydi;

• Jurnalning 1 ta sonida muallifning faqat 1 ta maqolasi chop etiladi.


В ЖУРНАЛЕ ПУБЛИКУЮТСЯ СТАТЬИ ПО СЛЕДУЮЩИМ НАПРАВЛЕНИЯМ:


✓ История социально-культурных отношений тюркских народов;

✓ Исследования тюркского мира;

✓ Диалектология тюркских языков;

✓ Геополитика тюркского мира;

✓ Изучение фольклора;

✓ Сравнительное языкознание и литературоведение;

✓ Литературные отношения и переводоведение.

Журнал предназначен для публикации результатов научно- исследовательских работ в области тюркских языков и диалектов, истории языковых и литературных связей тюркских народов Средней Азии, социокультурной области. Есть такие рубрики, как молодой исследователь, память и наши юбилеи. Принимаются статьи, написанные на узбекском, турецком, русском, английском и всех

тюркских языках.

«Тюркологические

прошел регистрацию.

Шарофа

имени

государственного

Самаркандского университета Рашидова, исследования»

государственную

проводимой в области тюркологии,

Международный журнал,

также

научно- работы,

координации и освещения

исследовательской

предусмотренных на состоявшемся в Самарканде саммите Организации

Тюркских Государств, а

взаимоотношений,

для

разработанных

проектов,

ускорения

В целях реализации программ и


БЮЛЛЕТЕНЬ

МЕЖДУНАРОДНОГО ЖУРНАЛА "ТУРКОЛОГИЧЕСКИЕ

ИССЛЕДОВАНИЯ"


КОНТАКТНЫЙ АДРЕС:


Почтовый адрес:

▇▇▇▇▇▇, ▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇, ▇▇, ▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇▇, ▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇,

Научно-исследовательский институт Тюркологии при Самаркандском Государственном Университете имени ▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇

Телефон:

▇▇▇▇ ▇▇ ▇▇▇ ▇▇ ▇▇

▇▇▇▇ ▇▇ ▇▇▇ ▇▇ ▇▇

Telegram ID:

@turkologiya1

Электронная почта:

▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇.▇▇▇▇▇@▇▇▇▇▇.▇▇▇

Веб-сайт:

▇▇▇▇▇://▇▇▇▇▇.▇▇/▇▇/▇▇▇▇▇/▇▇▇▇▇▇▇▇▇

ТРЕБОВАНИЯ К СТАТЬЯМ:

• К публикации принимаются статьи объемом

8-10 страниц;

• Структура статьи:

1. Текст статьи должен быть выполнен шрифтом Times News Roman, размером 14 пунктов, слева: 3 см, справа: 1,5 см, вверху и внизу: 2 см; с межстрочным интервалом 1,15, формат листа А4.

2. Название статьи, фамилия, имя и отчество автора(ов) должны быть написаны заглавными буквами в полном регистре.

3. Должность, ученое звание, места работы(учебы), регион, Республика, телефон и адрес электронной почты автора(ов) должны быть указаны полностью.

4. Аннотация должна состоять из краткого содержания и важности статьи, результатов.

5. В начале каждой статьи должна быть аннотация на узбекском, русском и английском языках.

6. Аннотация должна содержать не более 120- 150 слов.

7. Внизу аннотации должно быть 7-10 ключевых слов, освещающих содержание статьи.

8. Статья должна быть подготовлена в виде:

a) Вступление (Introduction);

b) Основная часть (Main part);

c) Результаты и обсуждение (Results and

Discussions);

d) Выводы (Conclusions);

e) Литература (References) – в алфавитном порядке

f) Ссылка(сноски) приводится в скобках в виде фамилии автора – дата публикации – страница (▇▇▇▇▇▇▇, 2020: 25);

g) Рисунки, чертежи, таблицы, схемы нумеруются арабскими цифрами и обозначаются как «Рисунок». Знаки или указатели размещают под рисунком, в следующей строке, посередине и выделяют жирным шрифтом.

• Автор(ы) несут ответственность за научную обоснованность, достоверность и плагиат информации и доказательств, представленных в статье;

• Статьи рецензируются. В журнале публикуются только статьи, рекомендованные экспертами;

• Нерекомендованные статьи не публикуются и не возвращаются авторам;


DERGİ AŞAĞIDAKİ ALANLARDA

MAKALELER YAYINLAMAKTADIR:


✓ Türk Dünyasındaki sosyo-kültürel ilişkilerin

tarihi;

✓ Türk Dünyası araştırmaları;

✓ Türk Lehçeleri diyalektolojisi;

✓ Türk Dünyasının jeopolitiği;

✓ Folklor çalışmaları;

✓ Karşılaştırmalı dilbilim ve edebiyat çalışmaları;

✓ Edebi ilişkiler ve çeviri çalışmaları.

“TÜRKOLOJİ ARAŞTIRMALARI” DERGİSİNİN BÜLTENİ

Özbekistan

Cumhuriyeti

devletinin sosyal-eğitimsel ve bilimsel gelişme politikasının başarılı şekilde uygulanmasına yardımcı olmak amacıyla, Semerkant’ta düzenlenen Türk Devletleri Teşkilatının zirvesinde öngörülen karşılıklı ilişkilerin hızlandırılması için geliştirilen program ve projeleri uygulamak, bilimsel çalışmaları koordine etmek, Türkoloji alanında yürütülen araştırma çalışmaları ▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇ adına Semerkant Devlet Üniversitesi, Uluslararası “Türkoloji Araştırmaları” dergisini tescil etmiştir. Dergi, Türk dili ve lehçeleri, ▇▇▇▇ ▇▇▇▇ ▇▇▇▇ topluluklarının dil ve edebiyat ilişkileri tarihi, sosyo-kültürel alanlardaki bilimsel ve araştırma çalışmalarının sonuçlarını yayınlamayı amaçlamaktadır. Dergimizde editör kürsüsü, araştırma, bilim dünyasından, inceleme ve ▇▇▇▇▇▇, bilimsel konferans, genç araştırmacı, hatıra, yıldönümleri gibi sütunlar yer almaktadır. Özbekçe, Türkçe, Rusça, İngilizce ve tüm Türk lehçelerinde

yazılmış makaleler kabul edilmektedir.


İLETİŞİM ADRESİ:


Posta adresi:

▇▇▇▇▇▇, ▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇, ▇▇,

Semerkant şehri, Özbekistan, ▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇ adına Semerkant Devlet Üniversitesine bağlı Türkoloji Araştırmaları Enstitüsü

Telefon:

▇▇▇▇ ▇▇ ▇▇▇ ▇▇ ▇▇

▇▇▇▇ ▇▇ ▇▇▇ ▇▇ ▇▇

Telegram ID:

@turkologiya1

E-posta: ▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇.▇▇▇▇▇@▇▇▇▇▇.▇▇▇ İnternet sitesi:

▇▇▇▇▇://▇▇▇▇▇.▇▇/▇▇/▇▇▇▇▇/▇▇▇▇▇▇▇▇▇

MAKALE YAZIM KURALLARI:


• Makale 8-10 sayfada sunulur;

• Makale’nin yapısı:

1. Makale metni Times New Roman yazı tipinde, 14 punto büyüklükte, sol kenarından 3 cm’lik, sağ kenarından 1,5 cm’lik, üst ve alt kenarından 2 cm’lik boşluk bırakılarak, tek sütün olarak, 1,15 satır aralığında, A4 boyutunda hazırlanmalıdır.

2. Makalenin başlığı, yazar(lar)ın soyadı, adı ve baba ▇▇▇ ▇▇▇ olarak büyük harflerle yazılmalıdır.

3. ▇▇▇▇▇(lar)ın pozisyonu, akademik ünvanı, çalıştığı (öğrendiği) yer, bölgesi, cumhuriyeti, telefon ve e-posta adresi eksiksiz olarak verilmeli.

4. Özet, makalenin amacını, önemli bulgularını ve sonuçlarını içermelidir.

5. Her makalenin başında Özbekçe, Rusça ve İngilizce özet bulunmalıdır.

6. Özet, 120-150 sözcüğü geçmeyecek şekilde yazılmalıdır.

7. Özetin alt kısmında makalenin içeriğini tanımlayacak en az 7, en fazla 10 anahtar kelimeye yer verilmelidir.

8. Makale, aşağıdaki formatda hazırlanmalıdır:

a) Giriş (Introduction);

b) ▇▇▇ bölüm (Main part);

c) Sonuçlar ve tartışma (Results and Discussions);

d) Sonuçlar (Conclusions);

e) Kaynakça (References) alfabetik olarak

sıralanmalıdır;

f) Bağlantılar (dipnotlar) yazarın soyadı - yayın tarihi - sayfa şeklinde parantez içinde verilecektir (Muminov, 2020: 25);

g) Resim, çizim, tablo, diyagramlar "Resim" olarak Arap rakamları ile kaydedilir. İşaretler resmin altına, bir sonraki satıra, ortaya yerleştirilir ve koyu yazılır.

• Makalede sunulan bilgi ve kanıtların bilimsel dayanağı, güvenilirliği ve intihalinden yazar(lar) sorumludur.

• Makaleler hakemli olacaktır. Dergide sadece uzmanlar tarafından tavsiye edilen makaleler yayımlanır.

• Talep edilmeyen yazılar yayınlanmayacak ve yazarlarına iade edilmeyecektir.

• Derginin 1 sayısında yazarın sadece 1

makalesi yer alacaktır.

XALQARO ILMIY JURNALI


INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL OF “TURKOLOGICAL RESEARCH”

ULUSLARARASI “TÜRKOLOJİ ARAŞTIRMALARI” BİLİMSEL DERGİSİ

МЕЖДУНАРОДНЫЙ НАУЧНЫЙ ЖУРНАЛ “ТЮРКОЛОГИЧЕСКИЕ ИССЛЕДОВАНИЯ”


Muharrir: Prof. J.▇▇▇▇▇▇▇▇▇

Musahhih: N. Choriyev

Texnik muharrir: R. Shokirov


978-9943

ISBN

ISSN 2992-9229 ▇▇▇▇▇://▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇.▇▇▇▇▇.▇▇/


2023-yil 23-iyulda tahririy-nashriyot bo‘limiga qabul qilindi. 2023-yil 04-avgustda original-maketdan bosishga ruxsat etildi. Qog‘oz bichimi 60x84.1/16. «Times New Roman» garniturasi.

Offset qog‘ozi. Shartli ▇▇▇▇▇ tabog‘i – 10,25.

Adadi 30 nusxa. Buyurtma № 576

__    _    _      _      _    _    _    _      _    SamDU tahririy-nashriyot bo‘limi bosmaxonasida chop etildi.

▇▇▇▇▇▇, ▇▇▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇., ▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇, ▇▇.

5


Document Metadata

Filed: October 4th, 2024